Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Sanığın rızası dışında SEGBİS kullanımı hakka müdahaledir.
• Hazır bulunma talebinin reddi somut gerekçelendirilmelidir.
• Cezanın ağırlığı arttıkça duruşmada bizzat bulunmak önemleşir.
• Adil yargılanmadan feragat açık veya öngörülebilir olmalıdır.

Bu karar, ceza yargılamalarında sanıkların duruşma salonunda fiziksel olarak hazır bulunma hakkının sınırlarına ve Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) uygulamasının adil yargılanma hakkı bağlamındaki yerine dair kritik bir hukuksal çerçeve çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, sanığın kendi isteği dışında salt genel güvenlik gerekçeleriyle ve uzun süreli olarak SEGBİS ile duruşmaya katılmaya zorlanmasının, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan duruşmada hazır bulunma hakkını doğrudan zedelediğini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Özellikle sanığa isnat edilen suçun cezasının ağırlığı dikkate alındığında, yüz yüze yargılama ilkesinin ehemmiyeti katbekat artmaktadır.

Emsal etkisi bakımından bu karar, bilhassa ağır ceza mahkemelerinde görülen ve yaptırımı yüksek olan davalarda mahkemelerin yargılama usullerinde çok daha titiz davranması gerektiğine işaret etmektedir. Sanıkların duruşmada bizzat hazır bulunma taleplerinin kalıplaşmış, matbu ve soyut güvenlik gerekçeleriyle reddedilemeyeceği, bu yöndeki kısıtlayıcı kararların mutlaka somut, güncel verilere ve ikna edici nedenlere dayanması gerektiği vurgulanmıştır. Ayrıca, SEGBİS üzerinden bağlanan sanıkların yaşadığı teknik aksaklıkların savunma hakkını kısıtlayıcı boyuta ulaşması hâlinde yargılamanın adilliğinin ciddi şekilde sorgulanacağı belirtilerek, ilk derece mahkemelerinin usul uygulamalarında sanık haklarını merkeze alan, ölçülü bir yaklaşım benimsemeleri gerektiği yerleşik bir içtihat hâline getirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs etme suçlamasıyla tutuklu olarak yargılanan eski askerî personeldir. Yargılamayı yürüten ağır ceza mahkemesi, ilk duruşma sonrasında başvurucuların duruşmalara bizzat katılma taleplerini güvenlik gerekçesiyle ve ceza infaz kurumlarının uzaklığını ileri sürerek reddetmiş, duruşmalara Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) aracılığıyla katılmalarına karar vermiştir.

Başvurucular, toplam otuz üç celse süren yargılamanın otuz iki celsesine SEGBİS üzerinden katılmak zorunda kalmışlardır. Süreç boyunca SEGBİS bağlantısında yaşanan kopmalar, ses ve görüntü uyuşmazlıkları nedeniyle tanıkları ve diğer sanıkları duyamadıklarını, savunma haklarının kısıtlandığını belirtmişlerdir. Ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet hapis cezaları alan başvurucular, duruşmada bizzat hazır bulunma haklarının ihlal edildiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki duruşmada hazır bulunma hakkı ile sözlü yargılanma hakkı çerçevesinde ele almıştır. Kararda, kişilerin kendi isteklerine aykırı olarak Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) yoluyla duruşmaya katılmalarının, duruşmada hazır bulunma hakkına yönelik doğrudan bir müdahale teşkil ettiği yerleşik içtihatlara atıfla güçlü bir biçimde vurgulanmıştır.

Bu müdahalenin kanuni dayanağı olarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.196 hükmü gösterilmiş ve yapılan müdahalenin usul ekonomisi veya güvenlik gibi meşru bir amaca hizmet ettiği kabul edilmekle birlikte, asıl inceleme ölçülülük ilkesi yönünden detaylı bir şekilde yapılmıştır. Mahkemenin genel hukuk kurallarına ilişkin yorumuna göre, adil yargılanma hakkı güvencelerinden feragat edilmesi kural olarak mümkündür; ancak bu feragatin hukuken geçerli olabilmesi için kişinin kendi özgür iradesiyle, hiçbir şüpheye yer bırakmayacak açıklıkta beyanda bulunması veya sonuçları makul olarak öngörülebilir bir örtülü davranışla bu iradeyi ortaya koyması şarttır.

Hukuki prensipler açısından, kanunda ilgili suç tipi için belirlenen cezanın ağırlığı arttıkça, sanığın duruşmada bizzat hazır bulunarak mahkeme heyetiyle ve delillerle doğrudan temas kurarak savunma yapmasının önemi de aynı oranda artmaktadır. Bu tür ağır yaptırımlı durumlarda, mahkemelerin sanığın duruşmada hazır edilmemesine ve uzaktan katılımına yönelik kararlarını mutlak surette geçerli, somut ve zorlayıcı nedenlere dayandırması gerekmektedir. Sadece matbu bir güvenlik riski veya mesafenin uzaklığı gibi gerekçeler öne sürülürken, bu gerekçelerin yargılama süresince devam edip etmediği mahkemece araştırılmalı ve varsayımlara değil, somut verilere dayanan adil bir muhakeme yürütülmelidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların otuz üç celselik yargılamanın sadece ilk celsesinde mahkeme huzurunda bulunduklarını, geri kalan otuz iki celsede ise kendi rızaları hilafına SEGBİS aracılığıyla duruşmalara katılmak zorunda bırakıldıklarını tespit etmiştir. Başvurucular ve müdafileri, yargılamanın çeşitli aşamalarında ve kanun yolu dilekçelerinde bizzat mahkemede hazır bulunma yönündeki taleplerini ısrarla dile getirmişlerdir. Bu durum, başvurucuların duruşmada hazır bulunma hakkından açık veya zımni olarak feragat etmediklerini net bir şekilde göstermektedir.

Yargılamayı yürüten ilk derece mahkemesinin, başvurucuların duruşmada hazır edilmeme gerekçesi olarak yalnızca genel güvenlik durumunu ve ceza infaz kurumunun mesafesini ileri sürdüğü görülmüştür. Ancak mahkeme, söz konusu güvenlik risklerinin yargılama süresince kesintisiz olarak devam edip etmediğini araştırmamış, bu riskleri somutlaştıracak yeterli delil sunmamıştır. Ayrıca gerekçeli kararda da, başvurucuların neden duruşmalara bizzat alınmadığı ve SEGBİS kaynaklı bağlantı kopmaları, ses anlaşılamaması gibi tutanaklara yansıyan teknik aksaklıkların savunma hakkını ne yönde etkilediği hususunda hiçbir değerlendirme yapılmamıştır.

Özellikle başvuruculara isnat edilen suçun cezasının ağırlaştırılmış müebbet hapis gibi en ağır yaptırımlardan biri olması, duruşmada bizzat bulunarak etkili bir savunma yapabilme ihtiyacını en üst seviyeye çıkarmaktadır. SEGBİS kullanımının, böylesine ağır sonuçları olabilecek bir davada, başvurucuların etkili katılımını zedeleyecek ve savunma hakkını kısıtlayacak şekilde sürekli hâle getirilmesi ölçülülük ilkesiyle bağdaşmamaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucuların duruşmada hazır bulunma taleplerinin somut ve zorlayıcı nedenler ortaya konulmaksızın reddedilmesinin adil yargılanma hakkını ihlal ettiği yönünde karar vererek ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması talebiyle yeniden yargılama yapılması için başvuruyu kabul etmiştir.