Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Rütbe geri alma işlemi savunma hakkını kısıtlayamaz.
• Özel hayata müdahale ölçülü ve gerekçeli olmalıdır.
• Kamu görevinden çıkarılanlara güvenceli bir süreç işletilmelidir.
• İdari işlemlerde kişilere delil sunma imkânı tanınmalıdır.

Bu karar, olağanüstü hâl döneminde yürürlüğe giren düzenlemeler çerçevesinde kamu görevinden ayrılmış veya çıkarılmış kişilerin rütbelerinin geri alınmasına yönelik idari işlemlerin sınırlarını ve güvencelerini net bir şekilde ortaya koyması açısından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, terör örgütleriyle irtibat veya iltisak gerekçesiyle tesis edilen rütbe geri alma işlemlerinin, kişilerin özel hayatlarına ciddi bir müdahale niteliği taşıdığını kabul etmektedir. Kararda, böylesine ağır sonuçları olan idari tasarrufların ancak kişilere savunma ve delil sunma imkânı tanınan, adil ve güvenceli bir süreç sonucunda alınabileceği vurgulanmıştır.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, idarenin salt takdir yetkisine veya soyut değerlendirmelere dayanarak kişilerin rütbelerini geri alamayacağı kesinleşmiştir. Mahkeme, yetkili mercilerce tesis edilen işlemlerde, kişilerin haklarındaki isnatlara cevap verebilmesi için uygun bir idari soruşturma yürütülmesi gerektiğinin altını çizmektedir. Uygulamadaki önemi bakımından, somut olgu ve olaylar çerçevesinde iddia ve delillerin tartışılarak maddi temelleri gösterilen bir gerekçe sunulmadan yapılan rütbe geri alma işlemlerinin hukuka aykırı bulunacağı netleşmiştir. Bu yönüyle karar, idarenin millî güvenlik gerekçesiyle aldığı tedbirlerde dahi temel anayasal güvencelere riayet etmesi gerektiği kuralını pekiştirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, daha önce Türk Silahlı Kuvvetleri, Emniyet Teşkilatı, Jandarma Genel Komutanlığı veya Sahil Güvenlik Komutanlığında görev yaparken emeklilik, istifa veya meslekten çıkarılma gibi çeşitli sebeplerle kurumlarından ayrılmış olan başvurucular ile ilgili idareler arasında yaşanmaktadır.

İdareler, başvurucuların terör örgütleriyle veya devletin millî güvenliğine karşı faaliyette bulunduğuna karar verilen yapılarla irtibatlı ya da iltisaklı olduklarını öne sürerek sahip oldukları rütbelerin geri alınmasına karar vermiştir. Başvurucular, rütbelerinin geri alınma nedenlerinin kendilerine bildirilmediğini, bu hususta herhangi bir savunma yapamadıklarını ve haklarındaki iddiaların hangi somut delillere dayandığını bilmediklerini belirterek bu haksız işlemlerin iptal edilmesi amacıyla idare mahkemelerinde dava açmışlardır. İdare mahkemeleri ile bölge idare mahkemelerince açılan iptal davalarının reddedilmesi üzerine başvurucular, özel hayata saygı hakkı ve makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle idarenin dayandığı 375 sayılı KHK m. geçici 35 hükümlerini mercek altına almıştır. İlgili kural, kamu görevinden ayrılmış veya çıkarılmış olanlardan terör örgütlerine veya devletin millî güvenliğine karşı faaliyette bulunduğuna karar verilen yapı, oluşum veya gruplara iltisakı veya irtibatı olduğu değerlendirilenlerin rütbelerinin ilgili bakan onayıyla geri alınmasını düzenlemektedir.

Mahkeme, bu uyuşmazlıkta olağanüstü hâl dönemine ilişkin Anayasa'nın 15. maddesi yerine, olağan dönemde temel hak ve özgürlüklerin sınırlanması ve güvence rejimini düzenleyen Anayasa'nın 13. maddesi ile özel hayata saygı hakkını güvence altına alan Anayasa'nın 20. maddesi bağlamında bir değerlendirme yapmıştır. Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, temel hak ve özgürlüklere yapılan müdahalelerin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve ölçülü olması yasal bir zorunluluktur.

Mevcut yasal altyapıda kanun koyucunun kamu güvenliğini korumak amacıyla rütbelerin alınması hususunda geniş bir takdir yetkisi bulunsa da, bu yetkinin kullanımı sınırsız değildir. İlgili merciler tarafından rütbe geri alma işlemi tesis edilmeden önce kişilere uygun vasıtalarla savunma hakkı verilmesi, isnatlara karşı delil sunma imkânı tanınması ve iddiaların somut bir soruşturma süreciyle ortaya konulması gerekmektedir. Maddi ve hukuki temelleri gösteren gerekçeler açıklanmadan, kişilerin sürece katılımı sağlanmadan tesis edilen idari işlemler, Anayasa'nın koruduğu özel hayata saygı hakkına yönelik orantısız ve demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı bir müdahale olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların durumunu incelerken öncelikle başvuruya konu işlemlerin dayanağı olan 375 sayılı KHK kurallarının anayasal uygunluğunu değerlendirmiştir. Başvurucuların FETÖ/PDY ile iltisak ve irtibatının olduğu gerekçesiyle rütbelerinin geri alınmasına yönelik kararların, millî güvenlik ve kamu düzeninin sağlanmasına yönelik meşru bir amaca hizmet ettiği kabul edilmiştir.

Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesi daha önceki iptal kararlarına atıf yaparak, rütbe geri alma işlemlerinin uygulanma usulündeki ağır eksikliklere dikkat çekmiştir. Başvuruculara rütbelerinin geri alınmasına neden olan iddialara ve isnatlara karşı cevap verme, savunma yapma ve lehlerine olan delilleri sunma imkânı tanınmamıştır. Hakkında hiçbir etkin idari soruşturma yürütülmeyen ve somut olgu ve olaylar çerçevesinde iddiaların tartışılamadığı başvurucular açısından, bu işlemler idare tarafından tamamen tek taraflı olarak hayata geçirilmiştir.

Mahkeme, yargısal süreçleri de değerlendirerek idare mahkemeleri ve bölge idare mahkemeleri tarafından verilen ret kararlarının, başvurucuların rütbelerinin geri alınması ile sonuçlanan müdahalenin ölçülülüğünü dengelemekten uzak olduğunu tespit etmiştir. İdarenin somut ve hukuki temelleri gösteren bir gerekçe açıklamadan bu tür ağır neticeleri olan bir işlemi tesis etmesi, demokratik toplum düzeninin gerekleri ile bağdaşmamaktadır. Rütbesi geri alınan kişilerin özel yaşamlarının, sosyal statülerinin ve mesleki kimliklerinin bu durumdan doğrudan ve ciddi şekilde etkilendiği ortadadır.

Tüm bu hususlar göz önüne alındığında, başvurucuların özel hayata saygı hakkına yapılan müdahalenin ölçülü olmadığı, sürece katılım güvencelerinin ortadan kaldırıldığı ve zorunlu toplumsal bir ihtiyacı karşılamaktan öte orantısız bir külfet yarattığı sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.