Anayasa Mahkemesi Savaş Arslan Kararı 2021/55273 B.

Bu karar, mirasın reddinin iptali davalarında hak düşürücü sürenin başlangıç anının tespitine yönelik son derece kritik bir hukuki tespiti barındırmaktadır. Anayasa Mahkemesi, alacaklıların korunması amacıyla getirilen altı aylık dava açma süresinin, miras bırakanın son yerleşim yeri olan yetkili sulh hukuk mahkemesine yapılan geçerli bir ret beyanı ile başlayacağını açıkça ortaya koymuştur. Yetkisiz bir mahkemeye yapılan başvurunun hak düşürücü süreyi başlatacağının kabul edilmesi, hak arama hürriyetine yönelik aşırı şekilci ve daraltıcı bir yorum olarak değerlendirilmiş, bu durumun mahkemeye erişim hakkını açıkça ihlal ettiği vurgulanmıştır. Yüksek Mahkeme, temel hakların kullanımında usul kurallarının daraltıcı yorumlanamayacağının altını çizmiştir.

Uygulamadaki önemi ve emsal etkisi bakımından bu karar, derece mahkemelerinin usul kurallarını uygularken yargılamanın hakkaniyetine zarar verecek ölçüde katı şekilcilikten uzak durmaları gerektiğine dair son derece güçlü bir mesaj vermektedir. Mirasın reddinin iptali davalarında alacaklıların dava açma hakkının etkin şekilde korunması, ret beyanının usulüne uygun şekilde tutanağa bağlanıp özel kütüğe tescil edilmesi şartına tabi tutulmuştur. Karar, kanun yolları mercilerine süre hesaplamalarında hak kayıplarına yol açacak esnekliklerden veya katılıklardan kaçınmaları yönünde rehberlik ederken, benzer uyuşmazlıklarda alacaklıların dava açma hakkını ve mülkiyet menfaatlerini teminat altına alan çok güçlü bir emsal teşkil edecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Savaş Arslan, vefat eden bir borçlusundan alacaklı konumundadır. Borçlunun mirasçılarından olan A.S., bu borçlardan kurtulmak amacıyla mirasın reddi davası açmıştır. Ancak A.S., bu talebini yetkisiz bir yer olan Gölbaşı Sulh Hukuk Mahkemesine iletmiş, sonrasında yetkisizlik kararıyla dosya görevli ve yetkili yer olan Ankara Sulh Hukuk Mahkemesine gönderilerek mirasın reddi tescil edilmiştir. Başvurucu, alacağını tahsil edememesi üzerine mirasçının bu reddi sırf alacaklılara zarar vermek amacıyla yaptığını belirterek mirasın reddinin iptali talebiyle dava açmıştır. İstinaf mahkemesi, iptal davası açmak için gereken altı aylık hak düşürücü süreyi yetkisiz mahkemeye yapılan ilk başvuru tarihinden başlatmış ve sürenin geçtiği gerekçesiyle davayı reddetmiştir. Uyuşmazlık, başvurucunun bu hatalı süre hesabı nedeniyle davasının esastan incelenmemesi ve mahkemeye erişim hakkının engellenmesi iddiasıyla Anayasa Mahkemesine taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen uyuşmazlığı çözerken öncelikle mahkemeye erişim hakkının kapsamını ve bu hakkın sınırlandırılmasına ilişkin usul kurallarının nasıl yorumlanması gerektiğini dikkate almıştır. Mahkemeye erişim hakkı, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama hürriyetinin en temel unsurlarından biridir. Yargı mercileri önünde dava açma hakkının belirli sürelere bağlanması hukuki belirlilik ilkesinin bir gereği olsa da, mahkemelerin usul kurallarını uygularken yargılamanın hakkaniyetini zedeleyecek ve adalete ulaşmayı imkânsız kılacak ölçüde katı şekilcilikten kaçınmaları esastır.

Somut olaydaki uyuşmazlığın temel dayanağı 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 617 hükmüdür. Bu maddeye göre, mal varlığı borcuna yetmeyen mirasçı, alacaklılarına zarar vermek amacıyla mirası reddederse, alacaklılar veya iflas idaresi kendilerine yeterli bir güvence verilmediği takdirde ret tarihinden başlayarak altı ay içinde reddin iptali hakkında dava açabilmektedir. Kanun koyucu, bu süreyi hak düşürücü süre olarak belirleyerek uyuşmazlıkların uzun süre sürüncemede kalmasını engellemeyi hedeflemiştir.

Öte yandan, aynı Kanun'un 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 609 hükmünde mirasın reddinin usulü açıkça düzenlenmiştir. Buna göre süresi içinde yapılmış olan ret beyanı, mirasın açıldığı yerin sulh mahkemesinin özel kütüğüne yazılmalıdır. Miras bırakanın son yerleşim yeri mahkemesine yöneltilen ret beyanı hâkim tarafından tutanakla tespit edilmekte ve özel kütüğe tescil edilmektedir. Bu bağlamda "ret tarihi", mirası ret beyanının görevli ve yetkili sulh hâkimine ulaştığı ve resmiyet kazandığı tarih olarak kabul edilmelidir. Aksi yöndeki bir yorum, borçlu dışındaki diğer mirasçıların ve alacaklıların hak arama özgürlüğünü doğrudan kısıtlamaktadır. Yargı mercilerinin bu usul kurallarını, davacının aleyhine ve hakkın özünü zedeleyecek şekilde katı yorumlaması, demokratik toplum düzeninde mahkemeye erişim hakkının açıkça ihlali sonucunu doğurmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun iddialarını incelediğinde, Bölge Adliye Mahkemesi tarafından yapılan süre hesabının aşırı şekilci bir yaklaşım barındırdığını tespit etmiştir. Olayda mirasçı, mirası reddettiğine dair ilk beyanını yetkisiz olan Gölbaşı Sulh Hukuk Mahkemesine sunmuş, söz konusu mahkeme yetkisizlik kararı vererek dosyayı yetkili Ankara Sulh Hukuk Mahkemesine göndermiştir. İstinaf merciinin, mirasın reddinin iptali davası için öngörülen altı aylık hak düşürücü sürenin başlangıç tarihi olarak yetkisiz mahkemeye yapılan ilk başvuru tarihini esas alması hukuka aykırı bulunmuştur.

Yüksek Mahkeme, usulüne uygun bir ret beyanından söz edilebilmesi için bu beyanın miras bırakanın yerleşim yerindeki yetkili sulh mahkemesine yapılması, tutanağa bağlanması ve özel kütüğe tescil edilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Zira alacaklıların mirasın reddedildiğini öğrenebilmesi ve buna karşı iptal davası açabilmesi ancak yetkili mahkemede yapılan tescil işlemi ile mümkündür. Yetkisiz bir mahkemede tutanağa bağlanmamış ve kütüğe işlenmemiş bir beyan üzerinden hak düşürücü sürenin başlatılması, başvurucudan davasını açması için imkânsız bir takip beklenmesi anlamına gelmektedir.

Bu durum, başvurucunun davasını esas yönünden inceletme şansını tamamen ortadan kaldırmış ve kendisine şahsi olarak ağır bir külfet yüklemiştir. Bölge Adliye Mahkemesinin usul hükümlerini dar ve katı bir şekilde yorumlaması, hukuki güvenliği sağlamaya yönelik meşru amaçla hiçbir şekilde bağdaşmamış, başvurucunun katlanmak zorunda bırakıldığı bu durum mahkemeye erişim hakkını açıkça işlevsiz kılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mirasın reddinin iptali davası açma süresinin yetkisiz mahkemeye başvuru tarihi esas alınarak hesaplanmasının mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.