Anayasa Mahkemesi Mustafa Taha Adilay Kararı 2021/7813 B.

Bu karar, olağanüstü hâl dönemlerinde alınan idari tedbirlerin yargısal denetiminde keyfiliğin önlenmesi ile masumiyet karinesi arasındaki ince dengeyi ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, arabuluculuk sicilinden silinme gibi kişinin mesleki faaliyetlerini, itibarını ve sosyal çevresini doğrudan etkileyen idari işlemlerin otomatik olmasa dahi belirli bir ağırlığa ulaştığında özel hayata saygı hakkı kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini netleştirmiştir. Karar, terör örgütleriyle irtibat veya iltisak iddialarının salt devam eden bir ceza kovuşturmasına dayandırılamayacağını, idarenin ve mahkemelerin bu iddiaları somut, ikna edici ve bireyselleştirilmiş eylemlerle kanıtlaması gerektiğini hukuken tescil etmektedir.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, idare mahkemelerinin ve kamu kurumlarının meslekten çıkarma ve sicilden silme işlemlerindeki takdir yetkisinin sınırlarını kesin hatlarla çizmektedir. Henüz kesinleşmemiş mahkûmiyet kararlarının veya sürmekte olan kovuşturmaların, başkaca somut delillerle desteklenmediği sürece mesleki haklardan mahrum bırakılma gerekçesi yapılamayacağı açıkça belirtilmiştir. Benzer davalar için idari makamların işlem tesis ederken veya mahkemelerin hukuka uygunluk denetimi yaparken, OHAL şartları altında dahi olsa, mutlaka ölçülülük ilkesine ve yeterli gerekçelendirme yükümlülüğüne riayet etmeleri gerektiği yönünde çok güçlü bir yol gösterici içtihat oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Serbest avukatlık yapan ve aynı zamanda arabuluculuk faaliyetinde bulunan başvurucunun arabulucular sicilindeki kaydı, Adalet Bakanlığı tarafından tek taraflı bir işlemle silinmiştir. Bakanlık, bu silinme işlemine gerekçe olarak başvurucu hakkında silahlı terör örgütüne üye olma suçundan açılmış ve devam eden bir ceza davası bulunmasını göstermiş, bu nedenle başvurucunun arabuluculuk için aranan "terör örgütleriyle iltisaklı veya irtibatlı olmamak" şartını artık taşımadığını iddia etmiştir. Başvurucu, henüz hakkında kesinleşmiş hiçbir mahkûmiyet kararı bulunmadığını ve masumiyetinin sürdüğünü belirterek söz konusu işlemin iptali için idari yargıda dava açmıştır. Ne var ki idare mahkemesi, ceza yargılamasında daha sonradan verilen ancak kesinleşmemiş olan mahkûmiyet kararını esas alarak iptal davasını reddetmiştir. Kararın kanun yollarından geçerek kesinleşmesi üzerine başvurucu, somut bir eylemi ve kesinleşmiş cezası olmadan mesleğini yapmasının engellendiğini belirterek özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle devletin olağanüstü yönetim usullerinde temel hak ve özgürlükleri sınırlandırma yetkisini düzenleyen Anayasa m.15 ile kişilerin özel hayatının gizliliğini güvence altına alan Anayasa m.20 hükümlerini dikkate almıştır. Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, özel hayata ilişkin herhangi bir nedene dayanılmaksızın doğrudan kişinin mesleki hayatına yönelen müdahaleler, şayet bireyin sosyal çevresini, mesleki itibarını ve genel yaşamını ciddi düzeyde olumsuz etkiliyorsa özel hayata saygı hakkı kapsamında değerlendirilmektedir.

Arabulucuların sicilden silinmesi işleminin temel yasal dayanağı olan 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, arabulucu olabilmek için temel koşul olarak terör örgütleriyle iltisaklı veya irtibatlı olmamak şartını öngörmektedir. Anayasa Mahkemesi doktrini ve hukuki prensipleri, idari makamların ve derece mahkemelerinin bu irtibat veya iltisak durumunu keyfi, geniş ve soyut olarak yorumlayamayacağını kesin bir dille belirtmektedir.

Temel hak ve özgürlüklere yönelik idari bir kısıtlamanın veya müdahalenin meşru ve ölçülü olabilmesi için, idarenin aldığı kısıtlayıcı tedbirin mutlak surette somut olgulara, objektif ve ikna edici nitelikteki delillere dayanması zorunludur. Aynı şekilde yargı mercilerinin de gerçekleştirdikleri denetimde bu hukuka uygunluk durumunu ilgili ve yeterli düzeydeki hukuki gerekçelerle ortaya koyması gerekmektedir. Kişilerin mesleki hayatlarına ve statülerine keyfi bir şekilde müdahale edilmemesi, olağanüstü hâl (OHAL) dönemlerinde dahi dokunulması yasaklanan çekirdek haklar dışında kalan alanlarda alınan tedbirlerde ölçülülük ilkesinin hiçbir şekilde terk edilemeyeceği temel bir hukuk kuralı olarak özenle vurgulanmıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olaya ilişkin incelemesinde başvurucunun mesleki hayatına ve dolayısıyla özel hayatına yapılan bu ciddi müdahaleyi incelerken idarenin ve derece mahkemelerinin dayandığı gerekçelerin hukuki yeterliliğini mercek altına almıştır. İdare, başvurucunun arabuluculuk sicil kaydının silinmesine tek ve yegane gerekçe olarak, hakkında yürütülmekte olan bir ceza kovuşturmasını göstermiştir. Ancak idari işlemin içeriğinde veya dayanaklarında, başvurucunun herhangi bir terör örgütüyle doğrudan irtibatlı veya iltisaklı olduğunu kanıtlayacak düzeyde somut bir eyleme, inandırıcı bir bilgiye veya nesnel bir olguya kesinlikle yer verilmemiştir.

Anayasa Mahkemesi, devam eden bir ceza davasında kişinin sanık sıfatıyla yargılanıyor olmasının idare açısından geçici bir şüphe doğurabileceğini hukuken kabul etmekle birlikte, bu şüphenin başkaca somut eylem, bilgi ve belgelerle desteklenmediği durumlarda arabuluculuktan çıkarılma gibi son derece ağır ve yıkıcı sonuçları olan işlemler tesis edilmesini hukuka aykırı bulmuştur. Kamusal makamlardan beklenen ikna edici ve yeterli gerekçe sunma yükümlülüğünün bu idari işlemde açıkça ihlal edildiği net bir şekilde saptanmıştır.

Öte yandan, idare mahkemeleri ise idari işlemin tesis edildiği tarihteki şartlara göre bir hukuka uygunluk denetimi yapmaları gerekirken, bunun aksine davranarak devam eden ceza yargılaması neticesinde sonradan verilen ancak henüz hukuken kesinleşmemiş olan mahkûmiyet kararını esas almış ve iptal talebini reddetmiştir. Bu yargısal yaklaşım, olağanüstü hâl koşullarında dahi olsa devletin bireylere karşı titizlikle yerine getirmesi gereken usul güvencelerinin ve masumiyet karinesinin ağır bir zedelenmesi olarak nitelendirilmiştir. Başvurucunun terör örgütleriyle herhangi bir bağlantısı somut olgulara dayalı olarak kanıtlanamadığı için uygulanan bu kısıtlayıcı idari tedbirin durumun gerektirdiği ölçüyü korumadığı ve OHAL döneminde aranan ölçütlere uygun düşmediği kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.