Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Masumiyet karinesi kesin hükme kadar geçerlidir.
• İdari kararlarda kullanılan dil özenli olmalıdır.
• Kesinleşmeden suçluluğa dair kanaat ifade edilemez.
• Savunma talepleri olağan kanun yolunda ileri sürülmelidir.

Bu karar, devam eden yargılama süreçlerinde idari makamların ve yargı mercilerinin kullandıkları dilin masumiyet karinesi üzerindeki doğrudan etkisini somutlaştırması bakımından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Hakkında henüz kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmü bulunmayan bir tutuklu için ceza infaz kurumu idaresi tarafından "örgüt üyeliğinin devam ettiği" şeklinde kesin bir yargı bildiren ifadelerin kullanılması, masumiyet karinesinin açık bir ihlali olarak değerlendirilmiştir. Karar, idari mercilerin ceza yargılamasını yürüten bağımsız mahkemelerin yerine geçerek kişilerin suçluluğu hakkında önceden kanaat bildiremeyeceğini net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Emsal etkisi ve uygulamadaki önemi açısından bu karar, ceza infaz kurumlarının tutuklulara yönelik idari kararlarında ve red gerekçelendirmelerinde kullanacakları üslubun anayasal sınırlarını belirlemektedir. Kamu makamları, bir kişinin suçluluğu kanıtlanana kadar onu peşinen suçlu ilan eden veya dışarıya böyle bir izlenim yaratan ifadelerden titizlikle kaçınmak zorundadır. Uygulamada, ceza infaz kurumu idare ve gözlem kurullarının tutuklu taleplerini reddederken kullandıkları matbu, dikkatsiz veya özensiz ifadelerin idari bir işlemden öteye geçip doğrudan anayasal hak ihlali doğurabileceği uyarısı yapılmıştır. Öte yandan, yargılama sürecindeki usul eksiklikleri veya hak kısıtlamalarına dair taleplerin, asıl ceza davasının kanun yolları aşamasında mahkemeler önünde ileri sürülmemesi hâlinde başvuru yollarının tüketilmemiş sayılacağı vurgulanarak olağan kanun yollarının eksiksiz kullanımının zorunluluğu bir kez daha hatırlatılmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla ceza infaz kurumunda tutuklu olarak bulunmaktadır. Hakkında devam eden ceza davasında savunmasını hazırlamak ve dava dosyasına delil sunmak amacıyla ceza infaz kurumu müdürlüğünden internete erişimi olan ve çıktı alınabilen bir bilgisayar tahsis edilmesini talep etmiştir. Ceza İnfaz Kurumu İdare ve Gözlem Kurulu, başvurucunun bilgisayar ve internet talebini reddederken, ret kararının gerekçesinde başvurucunun "hâlen örgüt üyeliğinin devam ettiği" ve dışarıdaki örgüt mensuplarına mesaj veya talimat gönderme ihtimalinin bulunduğu ifadelerine yer vermiştir. Başvurucu, mahkemece verilmiş kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı olmamasına rağmen idarenin kendisini peşinen örgüt üyesi ilan etmesinin masumiyet karinesini ihlal ettiğini; ayrıca bilgisayar verilmemesinin savunma hazırlama hakkını elinden aldığını ileri sürmüştür. İnfaz hâkimliğine ve ardından ağır ceza mahkemesine yaptığı itirazlardan sonuç alamaması üzerine Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ile 38. maddesinin dördüncü fıkrasında düzenlenen masumiyet karinesini temel almıştır. Masumiyet karinesi, Anayasa metninde "Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz." şeklinde mutlak bir ilke olarak ifade edilmektedir. Bu temel hak, hukukun üstünlüğüne dayalı demokratik bir toplumda bireyin devlet aygıtı karşısında korunmasının en önemli araçlarından biridir ve hakkında suç isnadı bulunan bir kişinin, suçluluğu kanunla kurulan bağımsız bir mahkeme tarafından kesin hükümle sabit oluncaya kadar masum sayılmasını güvence altına alır. Bu hak, yargılamayı yapan makamların, infaz kurumlarının ve kamu otoritelerinin, yargılama süreci kesinleşmeden ilgili kişi hakkında suçluluğa dair kanaat ifade etmelerini kesin olarak yasaklar.

Somut uyuşmazlıkta idarenin tutuklunun talebini reddetmesine yasal dayanak oluşturan kural 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.67 olarak gösterilmiştir. İlgili yasal düzenlemeler, mahpusların savunma hazırlaması için gerekli olanakların sağlanmasına ve kısıtlanmasına dair koşulları belirlemektedir. Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, masumiyet karinesinin ihlal edilip edilmediği değerlendirilirken karar vericilerin kullandıkları dil ve seçtikleri kelimeler kritik önem taşımaktadır.

Savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkı ise, kişilerin yargılandıkları dosyalara erişimini ve savunmalarını etkili bir şekilde hazırlayabilmelerini gerektirir. Ancak Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatları uyarınca, bireysel başvurunun ikincillik ilkesi gereği, olağan kanun yollarında ve ceza yargılamasını yürüten derece mahkemeleri önünde ileri sürülmeyen iddialar doğrudan bireysel başvuru konusu yapılamaz. Ceza yargılamasındaki delil toplamaya veya savunma imkânlarının kısıtlandığına ilişkin şikâyetlerin asıl davanın istinaf ve temyiz aşamalarında dile getirilmesi usul hukuku açısından zorunludur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı değerlendirirken öncelikle masumiyet karinesinin ihlali iddiasına odaklanmıştır. Başvurucu hakkında henüz ilk derece mahkemesince verilmiş ve kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunmadığı bir aşamada, Ceza İnfaz Kurumu İdare ve Gözlem Kurulu tarafından tesis edilen idari işlemde "hâlen örgüt üyeliğinin devam ettiği" ibaresinin açıkça kullanıldığı tespit edilmiştir. Mahkeme, bireysel başvurunun yapıldığı tarih itibarıyla hâlen tutuklu olarak yargılanması devam eden başvurucu hakkında resmi bir belgede kullanılan bu ifadelerin, başvurucunun suçluluğuna dair peşin ve kesin bir kanaat içerdiğini belirlemiştir. Bu tür kesin yargı bildiren ifadelerin ceza yargılaması süreci tamamlanmadan ve karar kesinleşmeden kullanılması, masumiyet karinesini doğrudan zedeleyen ve kamu makamlarının yargısız infaz anlamına gelebilecek tutumlarını yansıtan açıkça hukuka aykırı bir yaklaşımdır. Dolayısıyla, idari makamlarca başvurucunun henüz yargılaması sürerken aktif örgüt üyesi olarak nitelendirilmesinin masumiyet karinesini ihlal ettiği sonucuna varılmıştır.

Başvurucunun savunma hazırlamak amacıyla bilgisayar kullanma ve internete erişim talebinin reddedilmesine ilişkin şikâyeti bakımından ise Mahkeme usulü bir değerlendirme yapmıştır. Başvurucunun, sanık sıfatıyla yargılandığı asıl ceza davasında müdafii aracılığıyla temsil edildiği, savunma hakkını kullandığı, yerel mahkemenin verdiği mahkûmiyet kararına karşı istinaf ve temyiz kanun yollarına başvurduğu anlaşılmıştır. Ancak başvurucu, ceza infaz kurumunda savunmasını hazırlamak için bilgisayar kullanma imkânından mahrum bırakıldığına dair esaslı şikâyetini söz konusu asıl ceza davasının kanun yolu aşamalarında derece mahkemeleri önünde hiçbir şekilde dile getirmemiştir. Bireysel başvurunun ikincilliği ilkesi gereğince, olağan hukuk yollarında usulüne uygun şekilde ileri sürülmeyen savunma hakkı kısıtlamalarına dair iddiaların ilk defa ve doğrudan Anayasa Mahkemesi önüne getirilmesi mümkün değildir. Bu sebeple, savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkının ihlal edildiğine yönelik iddia, başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, masumiyet karinesinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.