Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahpusların yazışmalarına müdahale kanuni dayanağa sahip olmalıdır.
• Mektup eklerinin engellenmesi somut ve haklı gerekçelere dayanmalıdır.
• Sakıncalı görülen kısımlar açıkça ve objektif olarak belirtilmelidir.
• Salt aileden olmama fotoğrafın engellenmesi için yetersizdir.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların haberleşme hürriyeti bağlamında, kendilerine gönderilen mektup ve eklerinin (fotoğraf vb.) denetlenmesi ve alıkonulması süreçlerine ilişkin son derece önemli hukuki sınırlar çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, idarenin ve derece mahkemelerinin haberleşme özgürlüğüne yönelik müdahalelerinde sadece genel mevzuat hükümlerine atıf yapmalarını yeterli bulmamış; her bir müdahalenin somut, bireyselleştirilmiş ve nesnel gerekçelere dayanması gerektiğini açıkça ortaya koymuştur. Özel hayatın ve haberleşmenin gizliliği ilkelerinin cezaevi koşullarında dahi esnek yorumlanamayacağı, idarenin takdir yetkisinin keyfiliğe dönüşmemesi gerektiği vurgulanmıştır. Hukuk devleti ilkesinin bir gereği olarak, temel hak ve özgürlüklere yapılan her türlü müdahalenin ölçülülük ilkesi testinden geçmesi şarttır. İdare, mahpusların dış dünya ile olan bağlarını koparacak veya gereksiz yere zedeleyecek keyfî uygulamalardan kaçınmak zorundadır.

Benzer davalarda ve ceza infaz kurumu uygulamalarında bu kararın emsal etkisi oldukça belirleyici olacaktır. Zira idare, artık salt "aile ferdi olmama" gibi dar ve kısıtlayıcı yorumlarla mahpuslara gönderilen mektup eklerini alıkoyamayacaktır. Alıkoyma veya denetim işlemi yapılabilmesi için, gönderilen materyalin kurum güvenliğini tehlikeye düşürdüğünün veya haberleşme hakkının kötüye kullanıldığının objektif delillerle ve ilgili kanun maddesi bağlamında gerekçelendirilmesi zorunlu kılınmıştır. Bu içtihat, infaz hâkimliklerinin şikâyet incelemelerinde çok daha titiz bir denetim yapmalarını ve idarenin kararlarını sadece şeklî değil, esastan ve hak eksenli bir yaklaşımla incelemelerini mecburi kılmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Sincan 2 No.lu F Tipi Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda hükümözlü olarak bulunan başvurucuya, başka bir ceza infaz kurumundaki arkadaşı tarafından gönderilen mektubun ekinde yer alan fotoğrafın cezaevi idaresi tarafından kendisine teslim edilmemesinden kaynaklanmaktadır. Cezaevi Disiplin Kurulu, ilgili yönetmelik gereği mahpusların sadece aile fertlerine ait fotoğrafları bulundurabileceği gerekçesiyle arkadaşına ait fotoğrafı alıkoymuştur. Başvurucu, bu uygulamanın keyfî olduğunu belirterek infaz hâkimliğine şikâyette bulunmuştur. İnfaz hâkimliği başvurucuyu haklı bularak idarenin kararını kaldırsa da, savcılığın itirazı üzerine ağır ceza mahkemesi infaz hâkimliğinin kararını iptal etmiş ve şikâyeti kesin olarak reddetmiştir. Başvurucu, fotoğrafın kendisine teslim edilmemesinin haberleşme hürriyetini ihlal ettiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı Anayasa'nın 22. maddesinde güvence altına alınan haberleşme hürriyeti çerçevesinde değerlendirmiştir. Ceza infaz kurumlarında mahpusların yazışmalarının denetlenmesi ve alıkonulması suretiyle haberleşme hürriyetine yapılan müdahalelerin öncelikle kanuni bir dayanağının bulunması gerekmektedir. Bu kapsamda müdahalenin yasal dayanağı, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.68 hükmüdür. Bu madde, mahpusların yazışmalarının denetlenebileceğini öngörmekte olup, kanunilik şartı bu yönüyle sağlanmaktadır.

Ancak müdahalenin aynı zamanda demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve ölçülü olması yasal bir zorunluluktur. Yerleşik içtihat prensiplerine göre, yazışmalara yapılan müdahalenin ölçülü kabul edilebilmesi için mektubu gönderen, mektubun muhatabı ve mektubun içeriği gözetilerek müdahalenin somut olgu ve bilgilerle gerekçelendirilmesi şarttır. İdare ve yargı makamları, haberleşme hakkının kötüye kullanıldığını objektif bir şekilde ortaya koymakla yükümlüdür. Dolayısıyla, haberleşme hakkına getirilecek kısıtlamaların, yalnızca şeklî bir düzenlemeye dayanması yeterli görülmeyip, hakkın özüne dokunmayacak ve orantılılık ilkesini ihlal etmeyecek biçimde uygulanması hukuki bir mecburiyettir.

Doktrin ve yerleşik yargısal içtihatlar ışığında, mektubun veya ekinin hangi nedenlerle sakıncalı olduğu ilgili mevzuat kapsamında yeterli bir gerekçeyle gösterilmek zorundadır. Yazışmanın tamamen engellenmesi yerine, sadece sakıncalı görülen kısımların çizilmesi suretiyle muhatabına ulaştırılma imkânı olup olmadığı hususu da ilgili kararlarda titizlikle tartışılmalıdır. Bu ilke, mektup ekinde gönderilen fotoğraf ve benzeri görsellerin değerlendirilmesi açısından da aynen geçerlidir. Salt genel geçer ifadelere veya varsayımlara dayalı olarak mahpusların dış dünyayla iletişim kurma haklarının sınırlandırılması hukuken kabul edilemez.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuya gönderilen mektup zarfı içerisindeki fotoğrafın "aile fertlerinden birine ait olmaması" gerekçesiyle teslim edilmemesi işlemini incelemiştir. Ceza İnfaz Kurumu Disiplin Kurulu ile ağır ceza mahkemesinin kararlarında, mektup ekindeki fotoğrafın aile fotoğrafı olmadığı şeklindeki şeklî tespitle yetinildiği görülmüştür.

Ancak mahkeme ve idare kararlarında, söz konusu fotoğrafın 5275 sayılı Kanun m.68 bağlamında neden "sakıncalı" olduğuna dair hiçbir esasa müteallik değerlendirme yapılmamıştır. Anayasa Mahkemesi, fotoğrafın alıkonulmasına dair eylemin mektubun içeriğiyle ilişkili, somut bilgilere dayalı ve yeterli bir gerekçeden yoksun olduğunu tespit etmiştir. İlgili mevzuatın yalnızca aile fotoğraflarına izin veriyormuş gibi dar yorumlanması ve içeriği sakıncalı olmayan bir fotoğrafın salt bu sebeple engellenmesi, haberleşme hakkının özüne ölçüsüz bir müdahale olarak nitelendirilmiştir.

Fotoğrafın neden sakıncalı olduğu hususunda, kurumun güvenliğini veya disiplinini tehlikeye sokacak nitelikte içeriklerle ilişkilendirilen ek bir gerekçe ortaya konulmadığı sürece, bu tür bir engellemenin demokratik bir toplumda gerekli olmadığı açıkça ifade edilmiştir. Ağır ceza mahkemesinin de itiraz incelemesi sırasında bu esasa dair değerlendirmeleri göz ardı ederek sadece yönetmelik lafzına dayanması, hukuki denetimin işlevsiz kalmasına yol açmıştır. Halbuki infaz hâkimliği aşamasında verilen iptal kararı, özgürlükler lehine yapılmış doğru bir hukuki yorumu yansıtmasına rağmen, itiraz merciinin bu kararı kaldırması hak ihlalinin temelini oluşturmuştur. Müdahalenin demokratik bir toplumda zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılamadığı ve başvurucuya yüklenen külfetin orantısız olduğu açıkça anlaşılmıştır. Yargı makamlarının idarenin işlemlerini denetlerken hakkın özüne dokunan bu tür ihlalleri giderecek nitelikte nesnel bir değerlendirme yapmamaları anayasal güvencelerin ihlali sonucunu doğurmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, haberleşme hürriyetinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere başvuruyu kabul etmiştir.