Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahpusların ifade özgürlüğü haksız yere sınırlandırılamaz.
• Disiplin cezaları ilgili ve yeterli gerekçe içermelidir.
• Savcılık itirazının mahpusa bildirilmemesi adil yargılanmayı ihlal eder.
• Silahların eşitliği ilkesi ceza infaz kurumlarında da geçerlidir.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların temel hak ve özgürlüklerinin korunması ile bu haklara yönelik sınırlandırmaların yargısal denetimi açısından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, mahpusların telefon görüşmelerinde sarf ettikleri sözler nedeniyle disiplin cezası ile cezalandırılabilmesi için söz konusu ifadelerin kurum güvenliğini veya disiplinini bozacak nitelikte olduğunun somut ve ikna edici gerekçelerle ortaya konulması gerektiğini vurgulamıştır. İfadelerin esasına girilmeden ve içeriği değerlendirilmeden sadece soyut varsayımlara dayanılarak disiplin cezası verilmesi hukuka aykırı bulunmuştur.

Öte yandan karar, infaz hukuku uygulamalarında adil yargılanma hakkının temel güvenceleri olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin önemini bir kez daha teyit etmiştir. İnfaz hâkimliği kararına karşı Cumhuriyet başsavcılığı tarafından yapılan itirazın hükümlüye tebliğ edilmemesi ve karşı beyanları alınmadan aleyhine karar verilmesi, yargılamanın adil olmaktan çıkmasına neden olan ağır bir usul eksikliği olarak nitelendirilmiştir.

Uygulamadaki emsal etkisine bakıldığında, bu karar infaz hâkimlikleri ve ağır ceza mahkemelerinin itiraz incelemelerinde çok daha titiz davranmalarını zorunlu kılmaktadır. Mahkemelerin sadece usule ve sürelere odaklanmak yerine, disiplin cezasına konu eylemin ifade özgürlüğü sınırları içinde kalıp kalmadığını esastan denetlemeleri gerekecektir.

Ayrıca, savcılık makamının itiraz dilekçelerinin mutlaka karşı tarafa tebliğ edilmesi yönünde ceza infaz kurumu ve mahkeme pratiklerinde zorunlu bir usuli değişikliğe gidilmesine vesile olacaktır. Bu yönüyle karar, hem idarenin hem de yargı mercilerinin mahpus haklarına yaklaşımında daha şeffaf ve insan hakları odaklı bir dönüşümü teşvik edici niteliktedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Ceza infaz kurumunda hükümlü olarak bulunan başvurucu, eşi ile gerçekleştirdiği haftalık telefon görüşmesinde cezaevi koşullarından şikâyet etmiş, sorunların devam etmesi hâlinde ileride açlık grevi yapabileceğini, görüşlere çıkmayabileceğini ifade etmiş ve bu durumun avukatına ve sivil toplum örgütlerine bildirilmesini istemiştir. Bu konuşmaların dinlenmesi üzerine kurum idaresi, başvurucunun sözlerinin kurumda panik ve kaygı yaratacak, provokasyona teşvik edecek nitelikte olduğu gerekçesiyle başvurucuya bir ay ziyaretçi kabulünden yoksun bırakma disiplin cezası vermiştir.

Başvurucu, bu cezaya karşı infaz hâkimliğine başvurarak cezanın iptalini talep etmiştir. İnfaz hâkimliği, disiplin soruşturmasının yasal sürede yapılmadığı gerekçesiyle cezayı kaldırmıştır. Ancak bu karara Cumhuriyet başsavcılığınca itiraz edilmiş ve itiraz dilekçesi başvurucuya tebliğ edilmeden, karşı beyanları alınmadan ağır ceza mahkemesi tarafından kabul edilerek disiplin cezası yeniden geçerli kılınmıştır. Uyuşmazlık, verilen disiplin cezasının ifade özgürlüğünü, savcılık itirazının bildirilmemesinin ise adil yargılanma hakkını ihlal edip etmediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 26. maddesinde herkesin düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahip olduğu güvence altına alınmıştır. Bu hak, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpuslar için de geçerlidir. Ancak kamu düzeninin ve kurum güvenliğinin sağlanması amacıyla bu haklara meşru sınırlandırmalar getirilebilir.

Disiplin suç ve cezaları bakımından genel hüküm niteliğindeki 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.37 uyarınca, bir eylemin disiplin cezası gerektirebilmesi için sadece kanunda tanımlanan disiplin suçu tipine uyması yeterli değildir; aynı zamanda eylemin kurumda düzenli bir yaşamın sürdürülmesini, güvenliği ve disiplini kusurlu olarak ihlal etmesi gerekir. Ceza infaz kurumunda gerçekleştirilen bir eylemin disiplin cezasını gerektirmesi için, kurum güvenliğini veya disiplinini bozacak ya da düzenli yaşamın sürdürülmesini engelleyecek şekilde gerçekleştirildiğinin somut olarak ortaya konulması şarttır.

Öte yandan, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini de güvence altına alır. Bu ilkeler, davanın taraflarının usule ilişkin haklar bakımından eşit koşullara tabi tutulmasını ve bir tarafın diğerine karşı dezavantajlı duruma düşürülmemesini gerektirir. İnfaz hukuku yargılamalarında, iddia makamının veya idarenin sunduğu itiraz dilekçelerinin karşı tarafa, yani mahpusa bildirilmesi ve mahpusun bunlara karşı savunma ve beyanda bulunma hakkının sağlanması, adil ve hukuka uygun bir yargılamanın vazgeçilmez temel unsurudur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun eşiyle yaptığı telefon görüşmesindeki sözleri nedeniyle disiplin cezası ile cezalandırılmasının ifade özgürlüğüne yönelik bir müdahale olduğunu tespit etmiştir. Bu müdahalenin kanuni bir dayanağı ve kurum güvenliğini koruma şeklinde meşru bir amacı bulunsa da, müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve ölçülü olup olmadığı detaylıca değerlendirilmiştir.

İdare, başvurucunun ifadelerinin provokasyona teşvik edici ve diğer mahpuslar üzerinde korku ve panik yaratıcı nitelikte olduğunu ileri sürmüştür. Ancak idarenin bu değerlendirmesini denetleyen yargı makamları, söz konusu ifadelerin kurum güvenliğini veya disiplinini ne şekilde bozduğu hususunda hiçbir somut açıklama yapmamıştır. İnfaz hâkimliği ve ağır ceza mahkemesi, uyuşmazlığın esasına girmeyerek sadece disiplin soruşturmasının yasal süreler içinde yapılıp yapılmadığına odaklanmış ve kullanılan ifadelerin içeriğini tartışmamıştır. Yargı mercilerince, başvurucunun eylemine ceza verilmesinin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığı ilgili ve yeterli bir gerekçeyle gösterilememiştir. Bu nedenle ifade özgürlüğüne yapılan müdahalenin demokratik toplumda gerekli olmadığı ve orantısız olduğu sonucuna varılmıştır.

Adil yargılanma hakkı yönünden yapılan incelemede ise, infaz hâkimliğinin başvurucu lehine verdiği karara karşı Cumhuriyet savcısının itiraz yoluna başvurduğu, ancak bu itiraz dilekçesinin hiçbir aşamada başvurucuya tebliğ edilmediği görülmüştür. Bu eksiklik nedeniyle başvurucunun, iddia makamının ileri sürdüğü argümanlara karşı beyanda bulunma ve savunma yapma hakkı elinden alınmıştır. Savcılık itirazı üzerine ağır ceza mahkemesinin başvurucunun görüşünü almadan aleyhe karar vermesi, başvurucuyu iddia makamı karşısında önemli ölçüde dezavantajlı duruma düşürmüş ve yargılamayı bir bütün hâlinde adil olmaktan çıkarmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, ifade özgürlüğü ile adil yargılanma hakkı kapsamındaki silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.