Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Yusuf Abur | 2022/16193 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Mahpusların ifade özgürlüğü anayasal koruma altındadır.
• Siyasi eleştiriler örgütsel bağın kanıtı olamaz.
• İdare ve yargı kararları yeterli gerekçe içermelidir.
• Hak kısıtlamaları zorunlu bir ihtiyacı karşılamalıdır.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlü ve tutukluların ifade özgürlüğünün sınırları ile cezaevi idaresinin takdir yetkisinin kapsamını netleştirmesi bakımından hukuken büyük bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, mahpusların cezaevinde bulunmalarının anayasal haklarını tamamen ortadan kaldırmayacağını, yalnızca kurum güvenliği ve disiplinin sağlanması gibi zorunlu hâllerde bu hakların kısıtlanabileceğini açıkça ortaya koymuştur. Somut olayda idarenin, salt siyasi ve ekonomik eleştiri içeren bir mektubu gerekçe göstererek hükümlünün açık cezaevine ayrılma talebini reddetmesi, ifade özgürlüğüne yönelik orantısız ve haksız bir müdahale olarak nitelendirilmiştir.

Kararın benzer davalardaki emsal etkisi, idare ve gözlem kurullarının "iyi hâl" değerlendirmesi yaparken keyfîlikten uzak durmaları gerektiğini vurgulamasından kaynaklanmaktadır. Ceza infaz kurumu idarelerinin takdir yetkisi, temel hak ve özgürlüklere müdahale oluşturduğu noktada yargısal denetime tabidir. Özellikle mektuplarda yer alan hükûmet veya ekonomi eleştirilerinin, mahpusun terör örgütüyle bağının devam ettiği yönünde soyut bir kanaate dönüştürülerek haklardan mahrum bırakılma aracı olarak kullanılamayacağı kesin bir dille ifade edilmiştir. Yargı mercilerinin de idare kararlarını incelerken şablon gerekçeler yerine titiz bir denetim yapması gerektiği yönünde uygulamaya yön veren güçlü bir standart getirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Silahlı terör örgütüne üye olma suçundan cezaevinde hükümlü olarak bulunan başvurucu Yusuf Abur, yasal şartları oluştuğu düşüncesiyle açık ceza infaz kurumuna ayrılmak için cezaevi idaresine başvurmuştur. Ancak cezaevi idare ve gözlem kurulu, başvurucunun yaklaşık bir yıl önce kardeşine yazdığı ve idarece sakıncalı bulunarak el konulan bir mektuptaki ifadeleri gerekçe göstererek iyi hâlli olmadığına karar vermiş ve açık cezaevine geçiş talebini reddetmiştir. Söz konusu mektupta başvurucu, dini bir hikaye üzerinden güncel ekonomik durumu ve hükûmet politikalarını eleştirmiştir. İdare, bu eleştirileri devleti yönetenlere yönelik olumsuz ifadeler olarak değerlendirmiş ve başvurucunun örgütten samimi olarak kopmadığı kanaatine varmıştır. Başvurucu, temel haklarının ihlal edildiğini belirterek karara itiraz etmiş, ancak infaz hâkimliği ve ağır ceza mahkemesi bu itirazları reddedince süreç bireysel başvuru ile Anayasa Mahkemesine taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle mahpusların ifade özgürlüğüne dair evrensel ve ulusal hukuk kurallarını merkeze almıştır. Hükümlü ve tutukluların, tıpkı diğer bireyler gibi Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünden yararlandıkları temel bir anayasal kuraldır. Elbette bu hak mutlak olmayıp, ceza infaz kurumunun güvenliğinin sağlanması, disiplinin tesisi ve suçun önlenmesi gibi meşru amaçlarla sınırlandırılabilir. Ancak bu sınırlama, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun, zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılayan ve orantılı bir müdahale olmak zorundadır.

Mahkemenin dayandığı en temel yasal dayanaklardan biri 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.89 uyarınca yapılan açık ceza infaz kurumuna ayırma işlemleridir. Bu maddeye göre, açık cezaevine ayrılma şartlarını değerlendiren idare ve gözlem kurullarının "iyi hâl" değerlendirmesi yaparken belirli bir takdir yetkisi bulunmaktadır. Ancak Anayasa Mahkemesi, bu takdir yetkisinin keyfî kullanılamayacağını belirtmiştir.

Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, ifade özgürlüğüne yapılan bir müdahalenin hukuka uygun sayılabilmesi için idari ve yargısal makamların ortaya koyduğu gerekçelerin mutlaka "ilgili ve yeterli" olması şarttır. Mahpusların mektup aracılığıyla ekonomik veya siyasi meselelere dair düşüncelerini açıklaması, kamusal çıkarları ilgilendiren konularda eleştiri getirmesi en doğal haklarıdır. Bu tür eleştirilerin, disiplin suçu oluşturmadan salt "devleti yönetenleri eleştirmek" kapsamında değerlendirilerek temel hakların engellenmesine gerekçe yapılması kanunilik ölçütünü aşan bir ihlal olarak kabul edilmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun açık ceza infaz kurumuna ayrılma talebinin reddedilmesinin ifade özgürlüğüne yönelik haksız bir müdahale olup olmadığını incelemiştir. İdare ve gözlem kurulu, başvurucunun kurum içindeki davranışlarının uyumlu olduğunu, kurallara riayet ettiğini, herhangi bir olumsuz tavrının bulunmadığını ve personele saygılı olduğunu açıkça tespit etmesine rağmen, salt geçmiş tarihli bir mektubun içeriğini gerekçe göstererek iyi hâlli olmadığı sonucuna ulaşmıştır.

İncelenen mektubun içeriğinde, başvurucunun dini bir kıssadan yola çıkarak mevcut ekonomik sorunları ve iktidarın politikalarını eleştirdiği görülmektedir. Anayasa Mahkemesi, mektupta yer alan bu ifadelerin toplumu yakından ilgilendiren kamusal meselelere dair eleştiriler olduğunu ve bir vatandaş olarak başvurucunun bu konularda düşünce açıklama hakkının bulunduğunu tespit etmiştir. İdare kararında, başvurucunun hükûmete yönelik bu ekonomik eleştirilerinin, mensubu olduğu terör örgütünün söylemleriyle ne şekilde bir paralellik taşıdığına veya örgütle bağının halen devam ettiğine nasıl bir kanıt oluşturduğuna dair hiçbir tatmin edici açıklama yapılmamıştır.

Dahası, başvurucu söz konusu mektup nedeniyle hiçbir disiplin cezası almamış ve sonrasındaki bir yıl boyunca cezaevinde herhangi bir olumsuz davranış sergilememiştir. İnfaz hâkimliği ve ağır ceza mahkemesinin de idarenin bu soyut, keyfî ve temelsiz gerekçesini detaylıca irdelemeden, eksik incelemeyle itirazları doğrudan reddettiği saptanmıştır. Mahkemelerin, idarenin takdir yetkisini denetlerken anayasal hakların ihlal edilip edilmediğini titizlikle araştırması gerekirken, ilgili ve yeterli gerekçe sunmadan başvurucunun talebini reddetmeleri hukuka aykırı bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir / başvuruyu kabul etmiştir.