Anayasa Mahkemesi Nazif Çalık ve Diğerleri Kararı 2021/6515 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların haberleşme hürriyeti ve kişisel verilerinin korunması hakkı bağlamında kritik bir öneme sahiptir. Karar, idarenin güvenlik veya denetim amacıyla aldığı idari önlemlerin, bireylerin temel hak ve özgürlüklerine müdahale teşkil ettiği durumlarda mutlaka öngörülebilir ve keyfîliği engelleyecek kanuni bir altyapıya dayanması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Mahpuslara ait özel yazışmaların ve kişisel verilerin UYAP gibi geniş kapsamlı bir bilişim sistemine kaydedilmesi, bu verilerin kimler tarafından, ne kadar süreyle ve hangi şartlarda erişilebilir olacağı hususunda ciddi yasal güvenceler gerektirir. Anayasa Mahkemesi, somut olayda bu güvencelerin eksikliğinin açık bir hak ihlali doğuracağına hükmetmiştir.

Emsal niteliğindeki bu karar, ceza infaz kurumu idarelerinin benzer uygulamalarında anayasal sınırlara sıkı sıkıya uymaları gerektiğini vurgulaması bakımından oldukça etkilidir. Aynı zamanda, önceki içtihatların istikrarlı bir şekilde uygulandığını ve kişisel verilerin korunmasını isteme hakkının mahpuslar için de geçerli, hayati bir hukuki güvence olduğunu pekiştirmektedir. Uygulamadaki önemi, idarelerin mevzuatta açık, öngörülebilir ve keyfîliğe karşı koruma barındıran kurallar olmadan kişisel veri niteliği taşıyan mahrem mektup ve yazışmaları dijital sistemlere kaydetme pratiğine son verilmesi gerekliliğini yargısal bir zorunluluk hâline getirmesidir. Bu çerçevede, hukuka aykırı şekilde kaydedilen verilerin akıbeti ve bundan sonraki idari işlemlerin sınırları kesin bir şekilde çizilmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvuruya konu uyuşmazlık, ceza infaz kurumlarında mahpus olarak bulunan başvurucuların iletişim özgürlüklerine ve kişisel verilerine yönelik idari uygulamalara ilişkindir. Başvurucular, cezaevinde bulundukları süreçte kendilerine dışarıdan gelen veya kendileri tarafından dışarıdaki kişilere gönderilmek istenen özel mahiyetteki mektupların, cezaevi idaresi tarafından hiçbir açık yasal dayanak olmaksızın Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi'ne (UYAP) kaydedilmesi uygulamasına karşı çıkmışlardır. Bu uygulamanın, kişisel verilerinin hukuka aykırı ve keyfî şekilde depolanmasına yol açtığını, mahremiyetlerini ihlal ettiğini ve haberleşme özgürlüklerini kısıtladığını ileri sürmüşlerdir. İdari ve yargı mercileri nezdinde yaptıkları itirazlardan sonuç alamamaları üzerine Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunarak, UYAP sistemine mektup kaydetme işleminin özel hayata saygı hakkı ile haberleşme hürriyetini ihlal ettiğinin tespitini ve uğradıkları zararların giderilmesi amacıyla yeniden yargılama yapılmasını talep etmişlerdir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, haberleşme hürriyeti ve özel hayata saygı hakkı kapsamındaki kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına yönelik müdahaleleri incelerken öncelikle müdahalenin kanuni bir dayanağının bulunup bulunmadığını değerlendirmektedir. Temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.13, m.20 ve m.22 hükümleri uyarınca, bu tür kısıtlamaların ancak kanunla yapılabileceği, bu kanunların da şeklî varlığının ötesinde belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir olması gerektiği temel bir hukuk kuralıdır.

Ceza infaz kurumlarındaki mahpusların yazışma ve iletişimlerinin denetlenmesi belirli güvenlik gerekçeleriyle meşru kabul edilebilmekle birlikte, elde edilen kişisel verilerin ve mahrem bilgilerin dijital ortamlara kaydedilmesi, saklanması ve kullanılması titiz bir kanuni düzenlemeyi gerektirir. Mahkemenin yerleşik içtihadına göre, kişisel verilerin kayıt, muhafaza ve kullanımını içeren tedbirlerin kapsamını, uygulanış biçimini ve idarenin takdir yetkisinin sınırlarını çizen açık kanuni kuralların bulunması zorunludur.

Özellikle benzer mahiyetteki ihlal iddialarının incelendiği emsal içtihatlar, bu alandaki temel prensipleri ortaya koymuştur. Söz konusu içtihatlara göre, mahpusların mektuplarının UYAP gibi bir sisteme kaydedilmesi durumunda, bu verilerin sistemde ne kadar süre tutulacağı, kimlerin erişimine açık olacağı, hangi amaçlarla kullanılacağı ve itiraz mekanizmalarının neler olduğu gibi keyfîliği önleyecek yasal güvencelerin bulunmaması, müdahalenin kanunilik şartını sağlamadığını gösterir. İdarenin sınırları net çizilmemiş ve denetim mekanizmaları öngörülmemiş genel bir yetkiyle kişisel verileri kaydetmesi, demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmadığı gibi haberleşme hürriyeti ve özel hayata saygı hakkının özünü zedeleyen hukuka aykırı bir işlem olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruları birleştirerek incelerken öncelikle başvurucuların ceza infaz kurumunda kendilerine gelen veya kendileri tarafından gönderilen mektupların Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi'ne (UYAP) kaydedilmesinin temel haklara bir müdahale teşkil edip etmediğini ele almıştır. Bu doğrultuda, mektupların içeriğinde yer alan bilgilerin mahrem nitelikte olduğu ve bunların idare tarafından dijital bir sisteme kaydedilerek depolanmasının, doğrudan doğruya başvurucuların özel hayata saygı hakkı kapsamındaki kişisel verilerin korunmasını isteme hakkı ile haberleşme hürriyetine müdahale oluşturduğu saptanmıştır.

Yapılan değerlendirmede, uygulanan müdahalenin kanunilik şartını sağlayıp sağlamadığı hususu merkeze alınmıştır. Anayasa Mahkemesi, daha önce benzer olgulara dayanan ve ilkeleri belirleyen emsal içtihatlarını somut olaya tatbik etmiştir. Bu çerçevede, mahpuslara ait mahrem bilgileri ve kişisel verileri içeren mektupların kayıt altına alınması, muhafaza edilmesi ve kullanılması gibi süreçleri düzenleyen; söz konusu idari tedbirlerin kapsamını ve uygulanmasını sınırlandıran herhangi bir açık, öngörülebilir yasal düzenlemenin mevcut olmadığı görülmüştür. Ayrıca, idarenin sahip olduğu takdir yetkisinin sınırlarını açıkça çizen ve uygulamada ortaya çıkabilecek keyfîliklere karşı bireyleri koruyan yeterli yasal güvencelerin bulunmadığı da tespit edilmiştir.

Haberleşme hürriyetine ve kişisel verilere yönelik bu tür sistematik kayıt ve depolama işlemlerinin, ancak çerçevesi net olarak çizilmiş kanuni düzenlemelerle yapılabileceği, aksi takdirde temel hakların ihlal edileceği vurgulanmıştır. Mevcut başvuru dosyalarında yer alan olay ve olguların, bu kanuni güvencelerden yoksun bir şekilde idari pratiklerle sürdürüldüğü anlaşıldığından, ilgili müdahalelerin anayasal güvencelere aykırı düştüğü sonucuna varılmıştır. İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması ve hukuka aykırılığın telafisi amacıyla, derece mahkemelerince yeniden yargılama yapılması gerektiği karara bağlanmış, tazminat talepleri ise reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucuların özel hayata saygı hakkı kapsamındaki kişisel verilerin korunmasını isteme hakkı ve haberleşme hürriyetinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.