Anayasa Mahkemesi Mehmet Güngör Kararı 2021/1719 B.

Bu karar, idari yargıda sıklıkla karşılaşılan davanın konusunun eksik tespit edilmesi veya tamamen yanlış nitelendirilmesi sorununun, anayasal bir hak olan adil yargılanma hakkı ve özellikle "karar hakkı" boyutuyla ne derece kritik olduğunu hukuken net bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi bu tespitiyle, mahkemelerin sadece şekli bir yargılama yapıp dosyayı kapatmalarının anayasal sınırlar içinde yeterli olmadığını, vatandaşın yargı önüne getirdiği asıl uyuşmazlığın esasına girerek çözüm üretmeleri gerektiğini vurgulamaktadır. Mahkemelerin uyuşmazlığı hatalı kurgulayarak davacının asıl talebi hakkında hiçbir hukuki denetim yapmaması, mahkemeye erişim ve bir karar elde etme hakkının özünü derinden zedelemektedir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi oldukça yüksektir. Zira uygulamada zaman zaman dava dilekçelerindeki taleplerin mahkemelerce farklı yorumlandığı veya olay örgüsünün hatalı kurularak asıl uyuşmazlık noktasının hukuki anlamda cevapsız bırakıldığı görülmektedir. Bu içtihat, mahkemelerin dava dilekçelerini ve uyuşmazlık konularını tam ve eksiksiz olarak tespit edip bu çerçevede bir yargısal koruma sağlamaları yönünde bağlayıcı bir standart getirmektedir. Avukatlar ve vatandaşlar açısından, yerel mahkemelerin talepten tamamen farklı bir konuyu karara bağladığı durumlarda Anayasa Mahkemesi nezdinde hak arama mücadelesinin başarıya ulaşabileceği açıkça görülmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Mehmet Güngör, Konya Ereğli Belediyesinde birinci dereceli yazı işleri müdürü olarak görev yaparken bir süre belediye başkan yardımcılığı görevine de vekâlet etmiştir. Daha sonra belediye yönetimi tarafından, asıl kadrosu olan yazı işleri müdürlüğünden alınarak birinci dereceli uzman kadrosuna atanması uygun görülmüştür.

Mehmet Güngör, uzman kadrosuna atanmasının hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle bu işlemin iptali ve mali haklarının iadesi için idare mahkemesinde dava açmıştır. Ancak davaya bakan yerel idare mahkemesi, Güngör'ün asıl talebi olan "yazı işleri müdürlüğünden uzmanlığa" atanmasını incelemek yerine, durumu sanki "belediye başkan yardımcılığından uzmanlığa" atanmış gibi kurgulayarak, bu makamdan alınmada idarenin geniş takdir yetkisi olduğunu söyleyip davayı reddetmiştir. Üst mahkemeye yapılan itirazlarda ve maddi hata düzeltme taleplerinde de davanın asıl konusuna esastan hiç girilmemiş, sadece karardaki unvan kısımları şeklen düzeltilerek ret kararı kesinleşmiştir. Bunun üzerine başvurucu, asıl uyuşmazlığın karara bağlanmadığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa m. 36 kapsamında düzenlenen adil yargılanma hakkı ve bu hakkın ayrılmaz bir parçası olan mahkeme hakkı üzerinde durmuştur. Anayasa'nın 36. maddesinin ikinci fıkrası gereğince hiçbir mahkeme görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz. Bu bağlamda, adil yargılanma hakkı kişilere davanın görüldüğü mahkemeden uyuşmazlığa ilişkin bir karar verilmesini isteme güvencesini de anayasal güvence altına almaktadır.

Adil yargılanma hakkının temel unsurlarından biri olan mahkeme hakkı; uyuşmazlığın bir mahkeme önüne getirilebilmesini (mahkemeye erişim hakkı), dava konusu edilen uyuşmazlığa ilişkin esaslı iddia ve savunmaların yargı merciince incelenerek değerlendirilmesini ve bir karara bağlanmasını (karar hakkı), ayrıca verilen kararın icra edilmesini gerektirir. Karar hakkı, genel itibarıyla mahkeme önüne getirilen uyuşmazlığın esastan karara bağlanmasını isteme hakkını ifade eder. Dava sonucunda şayet esaslı bir karar elde edilemiyorsa dava açmanın birey için hiçbir anlamı kalmayacaktır.

Yerleşik içtihat prensiplerine ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ilgili normlarına göre, karar hakkı bireylerin sadece yargılama sonucunda şeklî anlamda bir belge elde etmelerini güvence altına almaz. Bu hak aynı zamanda dava konusu edilen uyuşmazlığa ilişkin esaslı taleplerin yargı merciince bir sonuca bağlanmasını da gerektirir. Bireylerin yargısal koruma taleplerine cevap vermek, davanın esasını inceleyerek iddia ve savunmaları değerlendirmek yargı mercilerinin en temel anayasal yükümlülüğüdür. Mahkemenin, tarafların öne sürdüğü ve esasa etkili olan iddiaları işin mahiyetinin gerektirdiği ölçüde inceleyip incelemediğinin denetlenmesi temel bir kuraldır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucu Mehmet Güngör'ün idare mahkemesine sunduğu dava dilekçesinde asıl talebini net bir şekilde ortaya koyduğunu ve yazılı olarak "yazı işleri müdürlüğü kadrosundan uzman kadrosuna atama işleminin" iptalini talep ettiğini tespit etmiştir. Ancak Konya 2. İdare Mahkemesi, gerekçeli kararında davanın konusunu hatalı bir biçimde "belediye başkan yardımcılığı görevinden uzman kadrosuna atama işlemi" olarak kurgulamış ve tüm değerlendirmesini üst düzey bir kamu yöneticisi konumundaki belediye başkan yardımcılığı görevinden alınma temeline oturtmuştur. Mahkeme bu görevden almada idarenin geniş takdir yetkisi bulunduğunu, atanan personelin başarısız olması durumunda amirin birlikte çalışacağı personeli seçme yetkisi olduğunu belirterek davayı esastan reddetmiştir.

Başvurucu, davanın konusunun hatalı değerlendirildiğini istinaf dilekçesinde açıkça belirtmesine rağmen Konya Bölge İdare Mahkemesi 1. İdari Dava Dairesi istinaf sebeplerini esastan değerlendirmemiş ve başvuruyu reddetmiştir. Başvurucunun kararın kesinleşmesinin ardından sunduğu maddi hata dilekçesinde, asıl talebinin farklı bir iptal konusu olduğunu vurgulamasına karşın, Bölge İdare Mahkemesi yalnızca karardaki istem özetinde yer alan unvanlara ilişkin ifadeyi şeklen düzeltmekle yetinmiş, asıl uyuşmazlık konusuna yine girmemiştir.

Anayasa Mahkemesi, derece mahkemelerinin bu yaklaşımı nedeniyle başvurucunun yargılamanın sonunda çözülmesi gereken asıl uyuşmazlığı olan "yazı işleri müdürlüğünden uzman kadrosuna atanma" işleminin hukuka uygunluğunun hiçbir zaman incelenmediğini kesin olarak belirlemiştir. Mahkeme, uyuşmazlığın konusunu eksik ve hatalı tespit ederek davayı reddetmiş, böylece başvurucunun asıl talebi hakkında olumlu ya da olumsuz hiçbir hukuki değerlendirme yapmamıştır.

Tüm bu tespitler ışığında, asıl uyuşmazlık konusunun eksik değerlendirilmesi nedeniyle başvurucunun dava konusu ettiği uyuşmazlık açısından karar hakkından bütünüyle yoksun bırakıldığı sonucuna ulaşılmıştır. Gerekçeli karar hakkı ile ilgili diğer iddialar ise ulaşılan bu ihlal tespiti karşısında ayrıca incelenmemiştir. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere dosyayı yerel mahkemeye göndererek başvuruyu kabul etmiştir.