Danıştay Danıştay 2. Dairesi 2022/3112 E. 2022/6984 K.

Bu karar, idari yargılamada mahkemelerin davacının ileri sürdüğü tüm talepleri inceleme ve karara bağlama yükümlülüğünü net bir şekilde ortaya koyması bakımından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Somut olayda idare mahkemesinin, idari işlemin yalnızca atamaya ilişkin kısmını inceleyip, davanın asıl önemli unsurlarından biri olan mali hakların geri alınması yönündeki kısmı hakkında hiçbir değerlendirme yapmaması, adil yargılanma hakkının ve adalete erişim ilkesinin ihlali olarak değerlendirilmiştir. Danıştay, yargı merciinin davacının açık ve ısrarlı taleplerini görmezden gelerek eksik inceleme ile davanın reddine karar vermesini temel usul kurallarına ve hukuka aykırı bulmuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar idari yargı mercilerine, dava konusu işlemin bölünebilir tüm kısımlarını ayrı ayrı inceleme zorunluluğu getirmektedir. Özellikle kamu görevlilerinin atama, yer değiştirme veya parasal haklarının iadesi gibi birden fazla unsuru barındıran karmaşık idari işlemlere karşı açtıkları iptal davalarında, yargı yerlerinin sadece bir unsura odaklanarak diğer maddi talepleri cevapsız bırakması doğrudan bozma nedeni sayılacaktır. Uygulamada, idare mahkemelerinin uyuşmazlığın sınırlarını davacının dilekçesinde belirttiği tüm iddiaları kapsayacak şekilde geniş tutması ve her bir itiraz noktasına gerekçeli bir şekilde yanıt vermesi gerektiği yönünde güçlü bir içtihat niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Büyükşehir belediyesinde daire başkanı olarak görev yapan bir kamu görevlisi, geçmişte uzman kadrosuna atanmasına dair işlemin mahkemece iptal edilmesi üzerine eski görevine dönmüş ve kendisine geçmişe dönük mali hakları ödenmiştir. Ancak ilerleyen süreçte, ilk atama işleminin iptali kararı üst mahkemelerce bozulup dava nihai olarak reddedilince, belediye yönetimi yeni bir işlem tesis etmiştir.

Bu yeni işlemle belediye, davacıyı tekrar uzman kadrosuna atamış ve fiilen daire başkanı olarak görev yaptığı dönemde kendisine ödenen fazla mali hakların geri alınmasına karar vermiştir. Davacı, hem uzman kadrosuna atanması işleminin hem de fiilen daire başkanı olarak çalıştığı döneme ait maaş ve haklarının geri istenmesinin hukuka aykırı olduğunu belirterek iptal davası açmıştır. Uyuşmazlık, idarenin bu geri alma işleminin hukuka uygun olup olmadığı ve mahkemenin davacının tüm taleplerini inceleyip incelemediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Danıştay 2. Dairesi, uyuşmazlığı çözerken idari yargılama usulünün temel ilkelerini ve mahkemelerin davayı inceleme sınırlarını dikkate almıştır. İdari yargıda iptal davaları, idari işlemlerin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları yönünden hukuka uygunluk denetiminin yapıldığı, kamu gücünün sınırlandırıldığı ve bireylerin idareye karşı korunduğu hayati öneme sahip davalardır.

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu uyarınca, mahkemeler davacının dava dilekçesinde açıkça belirttiği ve iptalini talep ettiği idari işlemin tüm kısımlarını incelemekle yükümlüdür. Dava konusu idari işlem, birden fazla hukuki sonuç doğuran alt unsurlardan oluşuyorsa (örneğin somut olayda olduğu gibi hem kadro değişikliği hem de mali hakların iadesi), mahkemenin bu unsurlardan sadece birini inceleyerek davanın tamamı hakkında karar vermesi açık bir eksik inceleme anlamına gelir. Yargılamanın sınırlarını davacının talepleri belirler.

Mahkemelerin, tarafların iddia ve savunmalarını dikkate alarak uyuşmazlığın esasını tam olarak çözme yükümlülüğü bulunmaktadır. Davacının fiili hizmetinin yok sayılarak mali haklarının iadesinin istenmesinin hukuka aykırı olduğu yönündeki açık beyanları, yargılamanın vazgeçilmez bir parçasıdır ve mutlaka mahkemece değerlendirilmelidir. İdari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluk denetimi yapılırken, davacının talebiyle bağlılık ilkesi gereği, dilekçede yer alan hiçbir maddi talep yanıtsız bırakılamaz. Eksik inceleme ve yetersiz gerekçeyle verilen kararlar, hukuki dinlenilme hakkını zedelediği gibi üst derece mahkemelerince kesin bir bozma sebebi kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Danıştay 2. Dairesi, dosyadaki bilgi ve belgeleri incelediğinde, davacının hakkında tesis edilen işlemin iki farklı boyutu olduğunu tespit etmiştir. Davalı idare tarafından tesis edilen işlemle, davacının hem uzman kadrosuna atanmasına karar verilmiş hem de belirli bir tarihten itibaren daire başkanlığı görevine ilişkin olarak kendisine ödenen fazla mali hakların geri alınması emredilmiştir.

Davacı, dava dilekçesinde ve sonraki beyanlarında sadece uzman kadrosuna atanmasına itiraz etmemiş, aynı zamanda fiilen daire başkanı olarak görev yaptığı dönemlere ilişkin aldığı maaşların ve mali hakların geri istenmesinin hukuk dışı olduğunu açık ve ısrarlı bir şekilde vurgulamıştır. Hatta istinaf başvuru dilekçesinde de bu konuyu özellikle dile getirmiş ve parasal haklarının iadesi talebinin haksız olduğunu savunmuştur.

Ancak ilk derece mahkemesinin kararında ve bu kararı onayan bölge idare mahkemesinin kararında, uyuşmazlık sadece davacının uzman kadrosuna atanması boyutuyla değerlendirilmiştir. Yerel mahkeme, işlemin mali hakların geri alınmasına ilişkin çok önemli kısmı hakkında hiçbir yargılama yapmamış ve bu yönde bir gerekçe oluşturmamıştır. Danıştay, davacının davasını dayandırdığı en temel şikayetlerden birinin mahkemelerce tamamen göz ardı edilmesini eksik inceleme olarak nitelendirmiş ve bu durumun hukuka kesin aykırılık teşkil ettiğini vurgulamıştır. Mahkemenin, davacının fiili çalışmasına dayanan mali haklarının geri alınıp alınamayacağı konusunda da bir yargılama yaparak karar vermesi gerektiği açıkça ifade edilmiştir.

Sonuç olarak Danıştay 2. Dairesi, eksik incelemeye dayalı olarak uyuşmazlığın sadece atama yönünden karara bağlanmasında hukuki isabet bulunmadığı gerekçesiyle yerel mahkeme kararını onayan bölge idare mahkemesi kararını bozmuştur.