Anayasa Mahkemesi Mustafa Kuru Kararı 2020/15743 B.

Anayasa Mahkemesi tarafından verilen bu karar, ceza yargılamalarında sanıklar hakkında kurulan hükümlerde cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak belirlenmesi hâlinde, bu durumun mutlaka somut ve ikna edici delillerle gerekçelendirilmesi gerektiğini hukuken tescil etmektedir. Mahkemelerin yalnızca genel geçer ve soyut ifadelere dayanarak temel cezayı artırması, Anayasa ile güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ağır bir ihlali anlamına gelmektedir. Yargılama makamlarının, sanığın durumu, eylemin niteliği ve dosyaya yansıyan somut olgular ile verilen ceza arasındaki bağlantıyı şüpheye yer bırakmayacak şekilde açıklaması adil bir yargılamanın en temel yasal zorunluluğudur.

Uygulamadaki önemi bakımından bu karar, özellikle terör örgütü üyeliği suçlamasıyla yürütülen yargılamalarda mahkemelere ciddi bir yükümlülük getirmektedir. Gizli tanık beyanları, dijital materyallerdeki kodlamalar veya kurum kanaatleri gibi delillerin tek başına ceza artırımı için yeterli kabul edilemeyeceği, bu delillerin kişinin somut eylemleriyle desteklenmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Benzer davalar için güçlü bir emsal etkisi yaratan bu içtihat, ilk derece mahkemelerinin ve kanun yolu mercilerinin sanıkların esaslı itirazlarını kesinlikle yanıtsız bırakmamasını emretmektedir. Kanun yolu mercilerinin ilk derece mahkemelerince tartışılmayan önemli itirazları karara bağlamadan salt onama veya ret kararı vermesinin doğrudan hak ihlali doğuracağı bu kararla açıkça ortaya konulmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından başlatılan silahlı terör örgütüne üye olma soruşturması kapsamında gözaltına alınmış ve ardından tutuklanarak hakkında ceza davası açılmıştır. Düzenlenen iddianamede, başvurucunun şifreli haberleşme programı ByLock kullandığı, kapatılan Bank Asya'da hesabının bulunduğu, bir gizli tanık ifadesiyle aleyhinde beyanların olduğu ve ele geçirilen bir mikro SD kart incelemesinde isminin karşısında örgüte bağlılığı yüksek kişileri simgeleyen "A4" koduyla fişlendiği iddialarına yer verilmiştir. Yapılan yargılama sonucunda ilk derece mahkemesi, başvurucunun terör örgütü üyesi olduğuna karar vermiş ve temel cezayı belirlerken örgütün yarattığı tehlikenin ağırlığını ve sanığın konumunu gerekçe göstererek takdiren alt sınırdan uzaklaşmış, yedi yıl altı ay hapis cezası hükmetmiştir. Başvurucu, cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak belirlenmesinin somut maddi gerçeklere dayanmadığını, iddialarının ve itirazlarının gerekçeli kararda yeterince karşılanmadığını öne sürmüştür. Bölge Adliye Mahkemesi ve Yargıtay aşamalarından geçen bu mahkûmiyet kararı onanarak kesinleşmiştir. Bunun üzerine başvurucu, kendisine verilen cezanın gerekçesiz bir şekilde artırıldığını ve itirazlarının dinlenmediğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkına ve bu hakkın en önemli unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkına dayanmıştır. Bu hak, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın denetlenmesini amaçlamaktadır.

Mahkeme kararlarının, davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu etkileyen iddia ve itirazlar hakkında delillerle bağ kurulmak suretiyle yeterli ve tatmin edici gerekçe içermesi zorunludur. Uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere kararda yer verilmesi, gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmaz. Yargılama sürecinde kanun yolu incelemesi yapan mercilerin, ilk derece mahkemesiyle aynı sonuca ulaşması ve bunu aynı atıfla kararına yansıtması kural olarak yeterli görülebilirse de, ilk derece mahkemesince karşılanmayan esaslı iddia ve itirazların kanun yolu merciince de değerlendirilmemesi hakkın açık ihlaline yol açar.

Ayrıca, ceza tayininde hakimin takdir yetkisini kullanırken 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 61 hükümlerini gözetmesi gerekmektedir. Temel cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak belirlenmesi hâlinde, bu durumun somut, fiilî ve denetlenebilir gerekçelere dayandırılması şarttır. Yerleşik Yargıtay içtihatlarına göre, özellikle gizli tanık beyanları veya dijital veri kodlamalarına dayalı mahkûmiyet kararlarında, sanıkların kritik tarihler sonrası örgütsel nitelikteki eylem ve faaliyetlerinin destekleyici ifadeler, beyanlar veya somut belgelerle kanıtlanması aranmaktadır. Aksi takdirde, cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak tayin edilmesi eksik inceleme ve yetersiz gerekçe anlamına gelmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olay incelendiğinde, başvurucu hakkında ilk derece mahkemesi tarafından Fetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yapılanması üyeliği suçundan mahkûmiyet kararı verildiği görülmektedir. Mahkeme, bu cezayı tayin ederken örgütün ülke genelinde ortaya koyduğu tehlikenin ağırlığını, başvurucunun örgütteki konumunu ve eylemlerinin niteliğini gerekçe göstererek temel cezayı takdiren alt sınırdan uzaklaşarak belirlemiştir. Ancak Anayasa Mahkemesinin tespitlerine göre, mahkemenin bu alt sınırdan uzaklaşma kararı için sunduğu gerekçeler oldukça genel ve soyut kalmış, dosyadaki somut olgularla yeterince ilişkilendirilmemiştir.

Özellikle mahkeme kararında dayanak alınan tanık beyanlarının herhangi bir tarih bilgisi içermediği ve bu eylemlerin neden örgütsel nitelikte bir faaliyet olarak kabul edildiğine dair tatmin edici bir açıklama yapılmadığı saptanmıştır. Bunun yanı sıra, soruşturma aşamasında ele geçirilen SD kart içerisindeki fişleme kodlamasıyla ilgili olarak Yargıtay içtihatlarında aranan kriterler ışığında derinlemesine bir araştırma yapılmamış, başvurucunun örgütsel eylemlerinin kritik tarihlerden sonrasına uzanıp uzanmadığı hususu aydınlatılmamıştır. Yeterli araştırma yapılmadan, salt kodlama veya soyut beyanlarla en üst sınırlara yaklaşılması hukuka aykırı bulunmuştur.

Başvurucu, temel cezanın bu yetersiz ve soyut gerekçelerle artırılmasına yönelik kanun yollarında ciddi itirazlar sunmuş olmasına rağmen, istinaf ve temyiz mercileri de bu iddiaları karşılayacak ek bir değerlendirme yapmamıştır. Kanun yolu mercileri, ilk derece mahkemesinin kararını onarken, ceza artırımına sebep olan fiilî ve hukuksal olgular arasındaki bağlantıyı açıklığa kavuşturmamıştır. Bu durum, başvurucunun davasında sonucun adil ve denetlenebilir bir şekilde gerekçelendirilmediğini, iddia ve savunmaların makul bir şekilde tartışılmadığını kesin olarak ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.