Anayasa Mahkemesi Tolga Gültekin Kararı 2020/16904 B.

Bu karar, ceza yargılamalarında sanıkların ileri sürdükleri ve davanın sonucunu doğrudan etkileme potansiyeline sahip olan temel savunmaların mahkemelerce dikkate alınmasının ve kararda ayrıntılı bir şekilde gerekçelendirilmesinin zorunlu olduğunu göstermesi açısından büyük bir hukuki öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkının temel unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkının yalnızca şeklî bir zorunluluk olmadığını, maddi gerçeğin ortaya çıkarılması ve savunma hakkının etkin kullanımının en önemli teminatı olduğunu açıkça vurgulamıştır. Mahkeme kararlarının tatmin edici gerekçeler içermesi, hem sanığın adil yargılandığına olan inancını pekiştirmekte hem de kararın kamuoyu vicdanında meşruiyet kazanmasını sağlamaktadır.

Karar, özellikle teknik bilgi ve uzmanlık gerektiren hususlarda mahkeme huzurunda alınan bilirkişi raporlarının mahkeme hükmüne nasıl yansıtılması gerektiği konusunda oldukça önemli bir emsal teşkil etmektedir. Sanığın suç işleme kastı, teknik olarak fiili gerçekleştirme kabiliyeti ve yetkisi ile ilgili öne sürdüğü uzmanlık gerektiren savunmaların mahkemece göz ardı edilmesi, yargılamanın hakkaniyetini temelden sarsan kritik bir eksiklik olarak nitelendirilmiştir. Derece mahkemelerinin sadece mahkûmiyete giden delilleri değil, sanığın aklanmasını veya suç vasfının değişmesini sağlayabilecek nitelikteki teknik açıklamaları da titizlikle irdelemesi anayasal bir zorunluluktur.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde bu içtihat, alt derece mahkemelerinin ve kanun yolu mercilerinin hüküm kurarken tarafların belirleyici nitelikteki iddia ve itirazlarını kararda açıkça tartışmakla yükümlü olduklarını net bir biçimde ortaya koymaktadır. Karar sonucunu değiştirme ihtimali olan bir savunmanın veya bu savunmayı destekleyen somut bir bilirkişi beyanının tamamen cevapsız bırakılması doğrudan bir hak ihlali sebebi sayıldığından, bu karar ceza yargılaması pratiğinde gerekçelendirme yükümlülüğünün sınırlarını belirginleştiren ve standartları yükselten temel bir referans metni niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Emniyet Genel Müdürlüğü Havacılık Daire Başkanlığında yardımcı pilot (ikinci pilot) olarak görev yapan başvurucunun 15 Temmuz darbe girişimi gecesi yaşanan olaylar nedeniyle yargılanıp cezalandırılmasına dayanmaktadır. Başvurucu, söz konusu gece Cumhurbaşkanı ve ailesini korumak üzere özel harekât polislerini Huber Köşkü'ne götürecek helikopteri uçurma emrini, yazılı emir olmadığı gerekçesiyle yerine getirmemiş ve bu nedenle anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs etme suçuna yardım ettiği gerekçesiyle on iki yıl altı ay hapis cezasına çarptırılmıştır.

Başvurucu ise soruşturma ve yargılama süreci boyunca, kendisinin sadece ikinci pilot olduğunu, havacılık kuralları gereği kaptan (birinci) pilot olmadan uçuş yapmasının teknik ve yasal olarak imkânsız olduğunu, kendisine tek başına uçuş emri dahi verilemeyeceğini savunmuştur. Mahkemece bizzat dinlenen uçak yüksek mühendisi bir bilirkişi de bu savunmayı bütünüyle doğrulamıştır. Başvurucu, mahkemenin bu hayati savunmayı ve bilirkişi beyanını gerekçeli kararında hiçbir şekilde değerlendirmeden, adeta bu iddialar hiç öne sürülmemiş gibi kendisine ağır bir ceza verdiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa m.36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın en temel güvencelerinden biri olan gerekçeli karar hakkına dayanmıştır. Bununla birlikte, bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli olarak yazılmasını emreden Anayasa m.141 hükmü de bu değerlendirmenin temel yasal dayanakları arasında ön planda yer almıştır. Anayasa'nın bu maddeleri, kişilerin adil bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve keyfîliği önleyerek yargısal denetimi mümkün kılmayı amaçlamaktadır.

Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, gerekçeli karar hakkı, yargılamada ileri sürülen tüm iddia ve savunmalara tek tek, sayfa sayfa ve son derece ayrıntılı bir şekilde yanıt verilmesi gerektiği anlamına gelmemektedir. Gerekçe gösterme zorunluluğunun kapsamı, verilen kararın niteliğine ve davanın kendine has koşullarına göre değişiklik gösterebilmektedir. Ancak, tarafların uyuşmazlığın sonucuna doğrudan etki edebilecek, davanın seyrini ve verilecek hükmün kaderini değiştirebilecek nitelikteki iddia ve itirazlarının yargılama makamlarınca mutlaka ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılanması zorunludur.

Doktrin ve yerleşik yargısal prensipler ışığında, mahkemenin davanın sonucuna etkili olduğunu zımnen ya da açıkça kabul ettiği bir husus hakkında makul ve tatmin edici bir yanıt vermemesi yahut yanıt verilmesini gerektiren usul veya esasa dair temel iddiaları cevapsız bırakması, doğrudan adil yargılanma hakkının ihlali sonucunu doğurmaktadır. Mahkemelerin, sanığın lehine olan ve suçun yasal unsurlarının oluşup oluşmadığına yönelik teknik veya hukuki savunmaları, özellikle de dosyaya giren ve mahkeme huzurunda alınan uzman mütalaaları veya bilirkişi beyanları ile destekleniyorsa, karar gerekçesinde açıkça tartışması gerekmektedir. Kanun yolu denetimi yapan mercilerin de ilk derece mahkemesince karşılanmayan bu tür esaslı iddia ve itirazları kendi kararlarında değerlendirmeden sadece onama yönünde karar vermeleri, söz konusu hak ihlalini ortadan kaldırmamakta, aksine ihlalin kesinleşerek derinleşmesine yol açmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvuruya konu ceza davasında yerel mahkemenin başvurucuyu anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs etme suçuna yardım eden sıfatıyla cezalandırırken dayandığı gerekçeleri ve yargılama tutanaklarını derinlemesine incelemiştir. Mahkeme, başvurucunun görevlendirildiği helikopteri birinci pilot ile birlikte uçurmayı kabul etmemesini, darbecilerin amaçlarını gerçekleştirmelerini kolaylaştırma sonucunu doğuran bir eylem olarak nitelendirmiş ve bu gerekçeyle mahkûmiyet hükmü kurmuştur.

Ancak başvurucu, savunmalarında başından beri kendisinin yalnızca yardımcı pilot statüsünde bulunduğunu, havacılık kuralları gereği kaptan pilot olmadan tek başına helikopteri uçurma imkânı ve yetkisinin kesinlikle bulunmadığını detaylarıyla anlatmıştır. Başvurucu ayrıca, olay gecesi diğer ikinci pilot ile birlikte iki yardımcı pilot olarak uçmalarının da kanunen mümkün olmadığını, bu yönde bir emrin kanunsuz olacağını ısrarla dile getirmiş ve bu hususların teknik tespiti için uzman bir bilirkişi görüşüne başvurulmasını mahkemeden özellikle talep etmiştir. Mahkeme huzurunda dinlenen uçak yüksek mühendisi ve tecrübeli kaptan pilot olan bilirkişi de başvurucunun savunmalarını net bir şekilde doğrulamış; söz konusu helikopter tipinin tek kişiyle veya iki adet ikinci pilotla uçurulmasının kanunen yasak ve teknik olarak imkânsız olduğunu, o araca yetkilendirilmiş bir birinci pilotun mutlaka şart olduğunu açıkça ifade etmiştir.

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun uçuşu yasal ve teknik olarak gerçekleştiremeyeceğine yönelik bu temel savunmasının ve bu savunmayı bütünüyle destekleyen uzman bilirkişi beyanının davanın sonucunu değiştirme ihtimali bulunan, oldukça esaslı bir iddia olduğunu tespit etmiştir. Buna karşın, yerel mahkemenin gerekçeli kararında başvurucunun yetkisizliğine ve uçuşun fiilen imkânsızlığına yönelik bu savunmalar hakkında hiçbir tartışma yapılmadığı, bu kritik iddiaların tamamen cevapsız bırakıldığı görülmüştür. İtiraz ve temyiz mercileri olan istinaf dairesi ve Yargıtay da bu eksikliği gidermemiş, başvurucunun bu yöndeki itirazlarını kararlarında karşılamamıştır.

Sanığın mahkûmiyetine doğrudan etki eden ve isnat edilen eylemi gerçekleştirme imkânını temelden sorgulayan böylesine hayati ve teknik bir savunmanın cevapsız bırakılması, yargılama sürecinin bütününe zarar vermiş ve mahkeme kararının gerekçesiz kalmasına yol açarak adil yargılanma hakkını anlamsız hâle getirmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.