Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahkeme kararları iddia ve itirazları karşılamalıdır.
• Sonuca etkili taleplerin gerekçesiz reddi hak ihlalidir.
• Kanun yolu mercileri esaslı iddiaları değerlendirmek zorundadır.
• Kalıplaşmış ret gerekçeleri adil yargılanma hakkına aykırıdır.

Bu karar, adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan gerekçeli karar hakkının somut uyuşmazlıklardaki kritik rolünü bir kez daha ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, idari yaptırımlara karşı yapılan itiraz süreçlerinde, mahkemelerin davanın seyrini değiştirebilecek nitelikteki temel iddiaları ve delil toplama taleplerini dikkate almadan, yalnızca şeklî bir inceleme yapıp basmakalıp gerekçelerle ret kararı vermesinin açık bir anayasal hak ihlali olduğuna hükmetmiştir. Yargı mercilerinin, tarafların ileri sürdüğü iddiaları tartışarak onlara makul ve mantıklı bir gerekçe ile yanıt vermek zorunda olduğu bu kararla bir kez daha hukuken tescillenmiştir.

Uygulamadaki önemi bakımından bu karar, özellikle sulh ceza hâkimliklerinin idari para cezalarına yönelik itiraz incelemelerindeki şablon karar alma pratiklerine karşı güçlü bir emsal teşkil etmektedir. Sıklıkla karşılaşılan "kararın usul ve yasaya uygun olduğu" veya "değiştirilecek bir husus bulunmadığı" şeklindeki genelgeçer gerekçelerin, tarafların somut deliller sunduğu durumlarda yetersiz kalacağı açıkça vurgulanmıştır. Bundan sonraki benzer davalarda, bilhassa ihracat bedellerinin yurda getirilmesi gibi tamamen resmi evraka ve teknik araştırmaya dayalı uyuşmazlıklarda, itiraz mercilerinin sunulan gümrük beyannameleri, konşimentolar ve resmi kurumlara yazılması istenen müzekkere talepleri hakkında mutlaka doyurucu gerekçeler oluşturması gerekecektir. Bu yönüyle incelediğimiz karar, kanun yolu denetimlerinin kalitesini artırmak ve vatandaşların hukuki dinlenilme hakkını güvence altına almak adına büyük bir önem taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

İhracat alanında faaliyet gösteren bir şirket olan başvurucu, gerçekleştirdiği ihracattan kaynaklanan alacaklarını yasal süresi içinde yurda getirmediği gerekçesiyle bankalar tarafından vergi dairesine bildirilmiştir. Vergi dairesinin durumu savcılığa ihbar etmesi üzerine, savcılık tarafından şirkete idari para cezası kesilmiştir.

Şirket, Mısır'daki alıcısına gönderdiği malların kabul edilmeyerek iade edildiğini, bu nedenle tahsil edilecek bir ihracat bedeli bulunmadığını belirterek cezaya itiraz etmiştir. İlk aşamada sulh ceza hâkimliği, sunulan iade beyannamesinin tek taraflı olduğunu ve malın iade edildiğine dair resmi bir belge olmadığını belirterek itirazı reddetmiştir. Bunun üzerine şirket, yurt dışındaki alıcı tarafından düzenlenen konşimentoyu (taşıma belgesini) dosyaya sunmuş ve malların gerçekten iade edilip edilmediğinin gümrük müdürlüğüne sorulmasını talep ederek karara bir üst merci önünde itiraz etmiştir. Uyuşmazlık, üst mahkemenin bu yeni delili ve araştırma talebini hiç dikkate almadan matbu bir gerekçeyle itirazı reddetmesinin hukuka uygun olup olmadığı noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bunun ayrılmaz bir parçası olan gerekçeli karar hakkı üzerinde durmuştur. Temel uyuşmazlık konusunun dayanağı olan idari yaptırım, 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun m. 3/3 hükmüne istinaden tesis edilmiştir. Söz konusu madde uyarınca ihracat bedellerinin kanuni süresi içinde yurda getirilmemesi idari para cezasını gerektirmektedir.

Yerleşik anayasal içtihat prensipleri uyarınca gerekçeli karar hakkı, kişilerin adil ve hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve verilen kararların sağlıklı bir şekilde denetlenebilmesini amaçlamaktadır. Mahkemelerin, davanın temelini oluşturan maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki iddia ve savunmaları delillerle bağ kurarak ayrıntılı şekilde yanıtlaması zorunludur. Elbette gerekçeli karar hakkı, yargılamada ileri sürülen her türlü detaya tek tek cevap verilmesi şeklinde anlaşılamaz. Ancak uyuşmazlığın çözümünde kilit rol oynayan değerlendirmelerin kararda yer alması şarttır.

Kanun yolu incelemesi yapan mercilerin, ilk derece mahkemesiyle aynı sonuca ulaşması ve bu karara atıf yaparak kararı onaması kural olarak gerekçelendirme yükümlülüğü bakımından yeterli görülebilmektedir. Bununla birlikte, ilk derece mahkemesi aşamasında karşılanmayan veya kanun yolu aşamasında ilk defa ileri sürülen esaslı iddia, itiraz ve delillerin kanun yolu makamlarınca hiçbir şekilde değerlendirilmemesi ve basmakalıp ifadelerle geçiştirilmesi gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak kabul edilmektedir. Hukuk sistemi, yargı mercilerinin adaleti tesis ederken sadece doğru kararı vermesini değil, bu kararın neden ve nasıl verildiğini de tatmin edici bir şekilde açıklamasını zorunlu kılmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda başvurucu şirket hakkında, ihracat bedelini yasal süre zarfında yurda getirmediği gerekçesiyle idari para cezası yaptırımı uygulanmıştır. Başvurucu şirket, uyuşmazlığa konu malların yurt dışındaki alıcı tarafından kabul edilmeyip iade edildiğini savunarak iade beyannamesini mahkemeye sunmuştur. Ancak ilk derece sulh ceza hâkimliği, sunulan belgenin tek taraflı düzenlendiği ve malın alıcısı tarafından iade edildiğine dair resmi bir belge sunulmadığı gerekçesiyle itirazı reddetmiştir.

Bu ret kararının ardından başvurucu şirket, yasal süresi içinde itiraz merciine başvurarak iddialarını desteklemek adına yurt dışı alıcısı tarafından düzenlenen iadeye ilişkin taşıma belgesini (konşimento) dosyaya sunmuştur. Ayrıca davanın kaderini değiştirecek çok önemli bir usuli talepte bulunarak, malların iade edilip edilmediğinin tespiti için gümrük müdürlüğüne müzekkere yazılmasını açıkça talep etmiştir.

İtiraz mercii olan sulh ceza hâkimliği ise başvurucunun dilekçesinde ileri sürdüğü bu somut delili ve davanın sonucuna doğrudan etki edebilecek haklı araştırma talebini hiçbir şekilde değerlendirmeye almamıştır. Verilen kararda yalnızca "kararın veriliş şekline göre hukuka aykırı bir yön bulunmadığı, itiraz nedenlerinin yerinde olmadığı" şeklinde kalıplaşmış ve genelgeçer bir ifade kullanılmıştır. Başvurucunun gümrük müdürlüğüne müzekkere yazılması talebinin neden kabul edilmediği veya sunulan taşıma belgesinin neden hükme esas alınmadığı hususunda en ufak bir hukuki açıklama yapılmamıştır.

Başvurucu şirket, üzerine atılı kabahati işlemediğine dair iddiasını temellendirebilecek nitelikte güçlü ve somut deliller ile yerinde araştırma talepleri sunmasına rağmen, bu itirazların yargı mercilerince tamamen cevapsız bırakılması yargılamanın adilliğini ortadan kaldırmıştır. Kanun yolu merciinin, davanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek ağırlıktaki bu hususlara karşı sessiz kalması ve olguları açıkça tartışmaktan kaçınması gerekçeli karar hakkının özüne dokunan bir eksiklik olarak tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, yargılama sürecinde ileri sürülen esaslı iddiaların ve delil toplama taleplerinin yargı mercilerince karşılanmaması sebebiyle gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine hükmederek yeniden yargılama yapılmak üzere başvuruyu kabul etmiştir.