Anayasa Mahkemesi Abdullah Turgut ve Diğerleri Kararı 2021/20239 B.

Bu karar, vatandaşların alacaklarını tahsil etmek amacıyla yargı yoluna başvurduğu durumlarda, sonradan yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerin mevcut yargısal süreçleri nasıl etkilediği konusunda büyük bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, şirketlere yatırılan paraların iadesi için açılan davalarda, yargılama devam ederken yapılan ve alacağın tahsilini imkânsız hâle getiren yasal değişikliklerin, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkını ihlal ettiğini net bir şekilde ortaya koymuştur. Karar, devletin yasal düzenlemeler yapma yetkisinin, bireylerin hak arama özgürlüğünü ve mülkiyet haklarını boşa çıkaracak şekilde kullanılamayacağı yönünde güçlü bir anayasal güvence sunmaktadır.

Emsal etkisi bakımından bu karar, özellikle benzer şekilde tasarruf sahiplerinin veya şirket ortaklarının alacaklarının tahsilini zorlaştıran kanuni müdahalelere karşı temel bir koruma kalkanı oluşturmaktadır. Daha önce verilen kararlara atıf yapılarak yerleşik bir içtihat hâline gelen bu yaklaşım, kanun koyucunun geçmişe dönük veya devam eden davalara müdahale niteliği taşıyan düzenlemeler yaparken çok daha dikkatli olması gerektiğini göstermektedir. Uygulamada mahkemelerin, vatandaşların hukuki yolları etkin bir şekilde kullanabilmesi için yasal değişiklikleri hak kayıplarına yol açmayacak şekilde değerlendirmesi gerektiği prensibi pekiştirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, geçmiş yıllarda tasarruflarını değerlendirmek amacıyla belirli bir şirkete para yatırmış ve daha sonra bu yatırımlarını tahsil etmek amacıyla ilgili şirkete karşı alacak ve iade davaları açmışlardır. Ancak söz konusu davalar derece mahkemelerinde görülmeye devam ederken, yasama organı tarafından şirketlere yatırılan paraların iadesiyle ilgili yeni bir kanuni düzenleme yapılmıştır. Çıkarılan bu yeni yasa, başvurucuların alacaklarını tahsil etme imkânını fiilen ve hukuken ortadan kaldırmış, yargı mekanizmasını işletilemez hâle getirmiştir. Başvurucular, haklarını aramak için idari ve yargısal mercilere başvurdukları hâlde, sonradan çıkan bir yasa ile bu hukuki yolların kapatılmasının mülkiyet haklarını zedelediğini savunmuşlardır. Bunun yanı sıra davalarının uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma haklarının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Temel talep, bu yasal değişikliğin yarattığı mağduriyetin tespiti ve hak ihlallerinin ortadan kaldırılmasıdır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken, öncelikle temel hak ve özgürlüklerin korunmasına ilişkin anayasal ilkelere dayanmıştır. Bu kapsamda, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı değerlendirmenin merkezinde yer almaktadır. Mülkiyet hakkı, kişilerin malvarlığı değerleri üzerinde tasarruf edebilmelerini ve bu değerlerin haksız müdahalelere karşı korunmasını temin eder. Aynı zamanda, bu hakka yönelik ihlallerin giderilmesi için bireylerin etkin bir hukuki mekanizmaya sahip olmaları şarttır. Bu noktada Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40 hükmünde düzenlenen etkili başvuru hakkı devreye girmektedir. Etkili başvuru hakkı, anayasal hakları ihlal edilen kişilerin yetkili makamlara gecikmeden ve sonuç alıcı bir şekilde başvurabilmesini anayasal bir güvence altına almaktadır.

Mahkeme, uyuşmazlığın çözümünde yerleşik içtihat prensiplerinden olan Turgay Kılıç kararına atıfta bulunmuştur. Bu içtihat kuralına göre, bireylerin alacaklarını tahsil etmek için hukuka uygun bir şekilde mahkemelere başvurmalarına rağmen, yargılama sürecinde yürürlüğe konulan bir kanuni düzenleme ile bu hukuki mekanizmaların işletilemez hâle getirilmesi veya alacağın tahsilinin engellenmesi hukuken kabul edilemez. Bir hakkın sadece kâğıt üzerinde var olması yeterli değildir; aynı zamanda fiilen ve hukuken erişilebilir, tahsil edilebilir ve icra edilebilir olması gerekmektedir. Kanun koyucunun devam eden uyuşmazlıklara taraf olan kişilerin aleyhine, hakkın özünü zedeleyecek nitelikte geriye dönük sonuç doğuran müdahaleleri, mülkiyet hakkının devlete yüklediği pozitif yükümlülüklerle bağdaşmamaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların durumunu mülkiyet hakkı ve etkili başvuru hakkı çerçevesinde titizlikle incelemiştir. Başvurucular, şirketlere yatırdıkları paraların iadesini sağlamak amacıyla mevcut hukuk sisteminin kendilerine tanıdığı dava yollarını kullanmış ve yargı sürecini başlatmışlardır. Ancak, yargılamanın devam ettiği esnada yapılan yeni bir kanuni düzenleme, bu alacakların tahsil edilmesini sağlayacak hukuki mekanizmaları bütünüyle işlevsiz hâle getirmiştir.

Mahkeme, bu durumun daha önce karara bağlanan benzer dosyalardaki olay ve olgularla birebir aynı nitelikte olduğunu tespit etmiştir. İlgili içtihatta da vurgulandığı üzere, kişilerin mülkiyet haklarını korumak için uygun yollara başvurmalarına rağmen, sonradan çıkarılan yasalarla bu yolların fiilen kapatılması, devletin mülkiyet hakkını koruma yükümlülüğüne açıkça aykırıdır. Bireylerin yargı yoluna başvurarak hak arama çabalarının yasa koyucunun araya girmesiyle sonuçsuz bırakılması, Anayasa ile teminat altına alınan etkili başvuru hakkını ciddi şekilde zedelemektedir.

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların alacaklarını tahsil etmek amacıyla başvurdukları hukuki süreçlerin kanuni düzenlemeyle boşa çıkarılmasını hak ihlali olarak değerlendirmiş ve benzer dosyalardaki yerleşik yaklaşımından ayrılmayı gerektiren herhangi bir durum bulunmadığını açıkça ifade etmiştir. İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yerel mahkemelerce yeniden yargılama yapılması gerektiğine karar verilmiş, yeniden yargılamanın mağduriyeti gidermek için yeterli olacağı kanaatiyle tazminat talepleri reddedilmiştir. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.