Anayasa Mahkemesi Menderes Ekinci ve Diğerleri Kararı 2023/105949 B.

Bu Anayasa Mahkemesi kararı, hukuken idarenin mülkiyet hakkına haksız müdahalelerinin yalnızca yıllar önce belirlenmiş anapara ödemesiyle geçiştirilemeyeceğini, vatandaşın mülkiyetinden kaynaklanan gerçek zararının karşılanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Devletin, kanuni dayanaktan yoksun şekilde vatandaşın arazisine el koyması kamulaştırmasız el atma olarak tanımlanmakta ve bu eylem anayasal düzende ağır bir ihlal sayılmaktadır. İdarece ödenmesi gereken tazminatların enflasyonist ortamda yıllarca sürüncemede kalması ve ödemenin yapıldığı tarihte paranın alım gücünün düşmesi, hak sahibinin mağduriyetini daha da derinleştirmektedir. Anayasa Mahkemesi, tazminatın reel değerinin korunmamasını mülkiyet hakkının açık bir ihlali olarak tescil etmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar, yüksek enflasyon dönemlerinde açılan veya devam eden tazminat davaları için kritik bir rehber niteliği taşımaktadır. Derece mahkemelerinin, alacak ve tazminat hesaplamalarında sadece olay tarihindeki nominal değeri değil, ödeme tarihindeki güncel enflasyon verilerini de dikkate alması gerektiği prensibi perçinlenmiştir. Uygulamada bu yaklaşım, mülkiyet hakkının kâğıt üzerinde kalmamasını ve hukuka aykırı fiillere maruz kalan vatandaşın devlete karşı mali açıdan ezilmemesini sağlayacak güçlü bir içtihat kalkanı oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlığın temelinde, vatandaşların sahip oldukları taşınmazlara idare tarafından herhangi bir resmî kamulaştırma kararı alınmadan, fiilen el atılması olayı yatmaktadır. Mülk sahipleri, taşınmazlarına haksız şekilde el konulması üzerine bedelinin ödenmesi amacıyla idareye karşı tazminat davası açmışlardır. Yargılama sonucunda başvurucular lehine bir tazminata hükmedilmiş ancak dava ve ödeme süreçlerinde geçen uzun süreler nedeniyle, hükmedilen bedel yüksek enflasyon karşısında ciddi şekilde erimiş ve değer kaybına uğramıştır. Başvurucular, geç ödenen veya uzun süren yargılamalar sonucunda belirlenen bu kamulaştırmasız el atma tazminatının bugünkü ekonomik şartlarda alım gücünü yitirdiğini, bu durumun mülkiyet haklarını zedelediğini belirterek hak ihlali iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Temel mesele, idarenin haksız eylemi sonrası ödenen paranın enflasyon karşısında korunup korunmadığıdır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümünde dayanılan en temel anayasal kural, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkıdır. Anayasa'nın bu hükmüne göre, herkes mülkiyet hakkına sahiptir ve bu hak ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Özel mülkiyete konu bir taşınmaza devlet tarafından hukuka uygun bir şekilde el konulabilmesi için 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu kapsamında usulüne uygun bir kamulaştırma işleminin yapılması ve gerçek karşılığının peşin olarak ödenmesi anayasal bir zorunluluktur.

Eğer idare, kanuni usullere uymaksızın özel mülkiyete konu bir taşınmaza fiilen el atarsa, bu durum kamulaştırmasız el atma olarak adlandırılır ve mülkiyet hakkına yönelik haksız bir fiil teşkil eder. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatları, idarenin bu haksız el atması neticesinde hak sahibine ödenmesi gereken tazminatların enflasyon karşısında değer kaybına uğratılmaması gerektiğini kesin bir biçimde vurgulamaktadır.

Enflasyonun yüksek olduğu veya yargılama süreçlerinin olağandan uzun sürdüğü ekonomik koşullarda, idarenin ödemeyi geciktirmesi, hükmedilen alacağın reel değerini önemli ölçüde düşürür. Bu durum, kamu yararı ile bireyin hakkı arasındaki adil dengeyi bozarak mülk sahibine şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklenmesi anlamına gelir. Devletin, hukuka aykırı eyleminden kaynaklanan tazminat borcunu ifa ederken, paranın değerindeki aşınmayı telafi edecek faiz veya yasal güncelleme mekanizmalarını devreye sokması gerekmektedir. Aksi hâlde, mülkiyetin barışçıl kullanımına saygı gösterilmemiş kabul edilir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen somut başvuruyu incelerken, ilk olarak başvurucuların taşınmazlarına idarece kanuni bir kamulaştırma işlemi yapılmaksızın el atıldığını ve açılan davada hükmedilen tazminat bedelinin enflasyon karşısında eridiğini tespit etmiştir. Mahkeme, daha önceki emsal niteliğindeki kararlarına atıf yaparak uygulayacağı anayasal ilkeleri belirlemiş ve bu genel ilkelerden ayrılmayı gerektiren herhangi bir istisnai durumun somut olayda bulunmadığına kanaat getirmiştir.

Değerlendirmelerde, idarenin kamulaştırmasız el atma eyleminin zaten hukuka aykırı bir müdahale olduğu, bunun üzerine bir de ödenecek tazminatın yıllara yayılan yargılama süreçleri ve yüksek enflasyonist ortam nedeniyle reel olarak büyük bir değer kaybına uğratılmasının mülkiyet hakkı güvenceleriyle bağdaşmayacağı kesin bir dille vurgulanmıştır. Başvuruculara, enflasyon nedeniyle ciddi anlamda değer yitirmiş bir bedelin ödenmesi, kamunun haksız fiilinden doğan ekonomik yükün tamamen mağdur vatandaşa yıkılması anlamına gelmektedir. Bu adaletsiz durum, mülkiyet hakkının korunması ile kamu yararı arasında bulunması gereken hassas dengeyi başvurucular aleyhine bozmuş ve onlara ölçüsüz bir külfet yüklemiştir.

Yüksek Mahkeme, mülkiyet hakkı ihlalinin tespitinin ardından, bu ihlalin ve yarattığı olumsuz sonuçların ortadan kaldırılması için nasıl bir yol izlenmesi gerektiğini de karara bağlamıştır. İhlalin, yargılama sürecindeki bedel tespiti esnasında enflasyon farkının dikkate alınmamasından kaynaklanması sebebiyle, zararın giderilmesi için yeniden yargılama yapılmasında açık bir hukuki yarar ve zorunluluk bulunduğu ifade edilmiştir. Yeniden yargılama yapılarak bedelin güncellenmesinin, değer kaybının telafi edilmesi adına yeterli bir hukuki giderim sağlayacağı anlaşıldığından, başvurucuların ayrıca talep ettiği tazminat istemlerine gerek görülmemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, kamulaştırmasız el atma bedelinin enflasyon karşısında değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılama yapılması yönünde başvuruyu kabul etmiştir.