Anayasa Mahkemesi Gül Aldemir Kararı 2021/42384 B.

Bu karar hukuken, bireylerin kamusal alanlarda düşüncelerini açıklama yöntemlerinden biri olan afiş asma eyleminin, salt şeklî bir izin prosedürüne uyulmaması gerekçesiyle otomatik biçimde cezalandırılamayacağı anlamına gelmektedir. Anayasa Mahkemesi, kabahat niteliğindeki eylemlere uygulanan idari yaptırımların, anayasal bir hak olan ifade özgürlüğü sınırları içinde kaldığı durumlarda mekanik bir cezalandırma aracına dönüşemeyeceğini vurgulamaktadır. Kamu makamları, bir eylemi sırf izinsiz olduğu için değil, kamu düzenini gerçekten bozduğu veya tespit edilebilir bir çevre kirliliği yarattığı için somut verilerle cezalandırmak zorundadır.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi, özellikle mülki idare amirlikleri ve sulh ceza hâkimlikleri nezdinde idari para cezalarının iptali taleplerinde çok daha derinlikli ve anayasal güvenceleri gözeten bir inceleme yapılmasını zorunlu kılmasıdır. Uygulamadaki önemi ise ifade özgürlüğüne yönelik idari kısıtlamaların kanunilik ve meşru amaç testlerini geçse dahi demokratik toplum düzeninde gereklilik aşamasına takılmasını önleyecek somut gerekçelendirme standartları getirmesidir. Artık kolluk tutanaklarında ve sulh ceza hâkimliği kararlarında, eylemin yalnızca varlığının tespiti yeterli olmayacak, idari yaptırımı haklı kılacak düzeydeki fiilî olumsuzluğun da açıkça ortaya konulması gerekecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Bu uyuşmazlık, bir siyasi ve sosyal içerikli afişin belediyeye ait reklam panosuna izinsiz olarak asılması ve ardından verilen idari para cezası etrafında şekillenmektedir. Halkevleri üyesi olan başvurucu Gül Aldemir, Eskişehir'de bir reklam panosuna 1 Mayıs içerikli bir afiş yapıştırdığı iddiasıyla, MOBESE güvenlik kamerası görüntüleri üzerinden tespit edilerek idari para cezasına çarptırılmıştır. Başvurucu, söz konusu afişi kendisinin asmadığını, kamera görüntülerindeki yüzü maskeli kişinin kimliğinin net olmadığını ve salt bu tahmini görüntülere dayanılarak cezalandırılmasının adil olmadığını ileri sürerek karara itiraz etmiştir. Sulh ceza hâkimliği tarafından itirazın reddedilmesi üzerine başvurucu, kendisine kesilen bu cezanın hem adil yargılanma hakkını hem de afiş asmanın bir düşünce açıklaması olması boyutuyla ifade özgürlüğünü ihlal ettiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı çözerken temel olarak Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğü ve 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.42 çerçevesinde bir değerlendirme yapmıştır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, kişilerin düşüncelerini yayma ve topluma ulaştırma araçlarından biri olan afiş asma eylemi, doğrudan anayasal güvence altındadır. Ancak bu hak mutlak olmayıp, kamu alanlarının ve mülklerinin kullanımı bağlamında belirli ön koşullara, idari izne veya ücrete tabi tutulabilir. 5326 sayılı Kanun m.42 kapsamında öngörülen izinsiz afiş asma kabahati, özünde kamu düzeninin korunması ve görüntü kirliliğinin engellenmesi gibi meşru amaçlara hizmet etmektedir.

Ne var ki temel hak ve özgürlüklere yönelik idari müdahaleler, yalnızca kanuni bir kuralın lafzının ihlal edilmesine dayandırılamaz. Demokratik toplum düzeninin gerekleri ilkesi uyarınca, yetkili idari ve yargısal makamların uyguladıkları yaptırımı haklı göstermek için somut ve yeterli gerekçeler sunmaları zorunludur. Salt izin alınmamış olması eylemi şeklen bir kabahat hâline getirse de, anayasal hakların kullanıldığı bu tür durumlarda kamu makamlarının; asılan afişin kamu düzenini bozup bozmadığı, çevresel bir kirliliğe yol açıp açmadığı ve uygulanan müdahalenin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılayıp karşılamadığı hususlarını kararlarında açıkça tartışmaları gerekmektedir. Aksi bir yaklaşım idari yaptırımların temel hakların kullanımını felce uğratan orantısız bir araca dönüşmesine neden olmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun suç unsuru içermeyen bir afişi belediyeye ait reklam panosuna izinsiz yapıştırdığı gerekçesiyle 5326 sayılı Kanun m.42 uyarınca idari para cezasına çarptırılması sürecini detaylı şekilde incelemiştir. Başvurucu eylemi kendisinin gerçekleştirmediğini ileri sürmüş olsa da, hakkında uygulanan idari cezanın başvurucunun ifade özgürlüğüne yönelik doğrudan bir müdahale teşkil ettiği kabul edilmiştir.

Mahkeme, söz konusu müdahalenin kanuni bir dayanağının bulunduğunu ve kamu düzeninin korunması ile görüntü kirliliğinin önlenmesi gibi meşru idari amaçlar taşıdığını tespit etmiştir. Ancak müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluğu testi edilirken, olaya müdahale eden idari birimlerin ve sulh ceza hâkimliğinin kararlarındaki belirgin gerekçelendirme eksikliği dikkat çekmiştir. Olayda, yetkili makamlar yalnızca afişin izinsiz olarak asıldığı gerçeği üzerinden mekanik bir işlem tesis etmiş; bu afişin asıldığı mevkide kamu düzenini somut olarak nasıl bozduğunu veya ne tür bir ciddi görüntü kirliliğine sebebiyet verdiğini hiçbir şekilde değerlendirmemiştir.

Anayasa Mahkemesi, kamuya ait alanlara afiş asılmasının belirli kurallara bağlanabileceğini kabul etmekle birlikte, ifade özgürlüğünün kullanımı söz konusu olduğunda salt prosedürel bir izin eksikliğinin doğrudan cezalandırma için yeterli görülemeyeceğine vurgu yapmıştır. Somut uyuşmazlıkta, afişin salt içeriği nedeniyle herhangi bir adli soruşturma açılmadığı ve idari yaptırımın sadece "izinsiz asma" kuralının ihlaline dayandırıldığı saptanmıştır. Yargı makamlarının, müdahalenin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığını ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya koyamaması, yapılan işlemi ifade özgürlüğünün ihlali boyutuna taşımıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun ifade özgürlüğünün ihlal edildiği ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması yönünde karar vermiştir.