Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İtiraz mercileri kararlarını yeterli gerekçeyle açıklamak zorundadır.
• Esaslı iddiaların yanıtsız bırakılması adil yargılanmayı zedeler.
• Gerekçeli karar hakkı keyfî yargılamaları engellemenin teminatıdır.
• Kanun yolu mercileri ilk derece gerekçelerini karşılamalıdır.

Bu karar, itiraz kanun yolunu inceleyen üst derece mahkemelerinin de gerekçeli karar hakkına titizlikle uyması gerektiğini hukuken net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, ilk derece veya infaz hâkimliği tarafından verilen kararların üst mahkemelerce kaldırılması aşamasında, sadece savcılık itirazlarına atıf yapılarak veya şablon ifadeler kullanılarak hüküm kurulamayacağını kesin bir dille vurgulamaktadır. Tarafların davanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddialarının ve alt mahkemenin iptal yönündeki spesifik bulgularının itiraz merciince açık, tatmin edici ve ikna edici bir nedensellik bağıyla çürütülmesi hukuki bir zorunluluktur.

Uygulamada özellikle infaz kurumlarında verilen disiplin cezalarına yönelik infaz hâkimliği kararlarına karşı yapılan itirazlarda, ağır ceza mahkemelerinin matbu gerekçelerle itirazı kabul edip cezaları onaması sık karşılaşılan bir durumdur. Bu karar, mahkemelerin itiraz incelemelerinde daha özenli ve somut olaya özgü bir hukuki değerlendirme yapmalarını zorunlu kılarak rutin ve gerekçesiz bozma kararlarının önüne geçecek güçlü bir emsal niteliği taşımaktadır. Hak arama hürriyetinin şekli bir uygulamadan ibaret kalmaması ve bireylerin yargılamanın adil bir şekilde yürütüldüğüne ikna olması açısından, itiraz mercilerinin de detaylı ve doyurucu gerekçe yazma sorumluluğuna sahip olduğu bu kararla bir kez daha tescillenmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Farklı ceza infaz kurumlarında bulunan başvuruculara, bulundukları odalarda yapılan aramalarda bulunan yazılı notlar, açık görüş sırasında ziyaretçilerle yan yana oturarak kurum düzenine uymama veya koğuşta iskambil kâğıtlarıyla oyun oynama gibi çeşitli iddialar ve gerekçelerle cezaevi idaresi tarafından disiplin cezaları verilmiştir. Başvurucular, atılı eylemlerin suç veya ihlal teşkil etmediğini ve haksız yere cezalandırıldıklarını belirterek kararlara karşı infaz hâkimliklerine şikâyette bulunmuşlardır. İnfaz hâkimlikleri, başvurucuların şikâyetlerini haklı bularak verilen disiplin cezalarının iptaline hükmetmiştir.

Ancak Cumhuriyet başsavcılıkları, verilen bu iptal kararlarına itiraz etmiştir. İtirazları inceleyen ağır ceza mahkemeleri ise, infaz hâkimliklerinin iptal gerekçelerini ve başvurucuların olayların esasına yönelik iddialarını detaylıca değerlendirmeden, yalnızca savcılığın itiraz dilekçelerini yerinde bularak hâkimlik kararlarını kaldırmış ve disiplin cezalarını kesinleştirmiştir. Bunun üzerine başvurucular, itiraz mercilerinin karar sonucunu değiştirebilecek nitelikteki iddialarını hiçbir gerekçe göstermeden reddettiğini belirterek adil yargılanma haklarının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığa dair incelemesini, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın ayrılmaz bir parçası olan gerekçeli karar hakkı çerçevesinde yapmıştır. Gerekçeli karar hakkı, yargılama süreçlerinde kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve verilen mahkeme kararlarının taraflarca veya üst mercilerce objektif bir şekilde denetlenebilmesini güvence altına almayı amaçlamaktadır.

Bu ilke uyarınca mahkemeler, önlerine gelen uyuşmazlığın temel maddi ve hukuki sorunlarını derinlemesine incelemek zorundadır. Taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan etkileyebilecek nitelikteki tüm iddia ve itirazlar, dosyada mevcut olan delillerle somut bir nedensellik bağı kurularak makul, ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılanmalıdır. Kanun yolu incelemesi yapan üst merciler, ilk derece mahkemesinin yaptığı incelemeyle aynı sonuca ulaşıyorlarsa bu durumu ilk derece mahkemesinin gerekçesine atıf yaparak kararlarına yansıtabilirler ve bu durum kural olarak gerekçeli karar hakkına aykırılık oluşturmaz.

Ancak kanun yolu mercii, ilk derece mahkemesinin kararını ortadan kaldırıyor veya değiştiriyorsa, ilk derece mahkemesince ulaşılan sonuçların neden hukuka aykırı olduğunu ve tarafların esasa etkili iddialarının neden kabul görmediğini açık, mantıklı ve ikna edici bir şekilde açıklamakla yükümlüdür. Özellikle 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun hükümleri kapsamında yürütülen disiplin soruşturmalarına yönelik şikâyet süreçlerinde de, ilk derece mahkemesince iptal yönünde verilen ve somut delillere dayanan kararların, kanun yolu aşamasında hiçbir somut açıklama yapılmaksızın bozulması hukuka aykırıdır. Mahkemelerin davanın sonucuna etkili olduğunu kabul ettiği bir husus hakkında yeterli yanıt vermemesi adil yargılanma hakkını doğrudan ihlal eder.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlıklarda başvurucular hakkında ceza infaz kurumları disiplin kurulları tarafından tesis edilen cezalara karşı yapılan şikâyet başvurularının ilk aşamada infaz hâkimlikleri tarafından incelendiğini tespit etmiştir. İnfaz hâkimlikleri her bir olayı kendi özelinde değerlendirerek; ele geçirilen notların eğitim veya propaganda amacıyla başkalarına verildiğine dair bir delil bulunmaması, karşılıklı oturma düzenine aykırı davranmanın kurumda korku veya panik yaratacak nitelikte bir eylem olmaması ya da salt oyun kâğıtlarının bulunmasının kumar oynandığına kesin delil teşkil etmemesi gibi somut ve mantıklı gerekçelerle disiplin cezalarının iptaline hükmetmiştir.

Bu kararlara karşı Cumhuriyet başsavcılıkları tarafından yapılan itirazları değerlendiren ağır ceza mahkemelerinin kararları incelendiğinde ise, infaz hâkimliklerinin iptal kararlarında yer alan spesifik gerekçelerin ve başvurucuların davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddialarının mahkemelerce hiç tartışılmadığı görülmüştür. İtiraz mercileri, sadece savcılıkların itiraz dilekçelerindeki iddiaların usul ve kanuna uygun olduğu şeklinde matbu ve soyut ifadelere yer vererek ilk derece mahkemesi kararlarını kaldırmıştır. Ağır ceza mahkemeleri, alt mahkemenin ortaya koyduğu somut delil değerlendirmelerinin neden hukuka aykırı düştüğüne dair hiçbir açıklama yapmamış veya nedensellik bağı kurmamıştır.

Yüksek Mahkeme, ilk derece mahkemesince kabul edilen savunmaların ve iptale dayanak yapılan bulguların kanun yolu mercii tarafından makul, mantıklı ve yeterli bir gerekçeyle çürütülmeden kararın bozulmasını, gerekçeli karar hakkına açık bir müdahale olarak nitelendirmiştir. Tarafların davanın gidişatını değiştirebilecek nitelikteki esaslı itirazlarının üst mahkemelerce tümüyle yanıtsız bırakılması, bireylerin hukuki güvenlik ilkesine ve adil yargılanma hakkına duydukları güveni sarsıcı niteliktedir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, derece mahkemesi kararlarında esaslı iddiaların yeterli bir şekilde karşılanmadığını belirterek adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.