Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İfade özgürlüğü ancak kanunla sınırlandırılabilir.
• Sosyal tesise giriş yasağı disiplin yaptırımıdır.
• Temel haklara müdahalede kanunilik şarttır.
• İdarenin düzenleyici işlemleri kanuna dayanmalıdır.

Bu karar, kamu kurumlarının kendi tesislerinin kullanımı ve idaresi hakkında yaptıkları ikincil nitelikteki düzenlemelerle kişilerin temel hak ve özgürlüklerini keyfî olarak sınırlandıramayacağını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, orduevi ve sosyal tesislere giriş yasağı şeklindeki uygulamaların nitelik itibarıyla kişilere uygulanan bir disiplin cezası olduğunu belirterek, bu tür yaptırımların hukuki çerçevesinin mutlaka şekli anlamda bir kanunla ayrıntılı olarak çizilmesi gerektiğine hükmetmiştir. Somut olayda kanun metninde yalnızca tesislerin idaresine ve işletilmesine yönelik bir yetki devri bulunmasına rağmen, bu yetkinin idare tarafından aşılarak yönetmelik ile ifade özgürlüğünü kısıtlayan cezai bir müeyyide ihdas edilmesinin anayasal güvencelere ve kuvvetler ayrılığı prensibine açıkça aykırılığı saptanmıştır.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, idarenin genel geçer ve ucu açık yetki devirlerine dayanarak temel hakları kısıtlayıcı yönetmelik veya yönergeler çıkaramayacağına yönelik güçlü bir içtihat niteliğindedir. Özellikle askeri kurumlar veya benzeri sıkı disiplin gerektiren kamu kurumlarının, kendi mensuplarına veya emeklilerine yönelik sosyal haklardan mahrum bırakma şeklindeki idari yaptırımlarında kanunilik ilkesine sıkı sıkıya uymaları gerektiğini vurgulamaktadır. Karar, idarenin takdir yetkisinin zamanla keyfiliğe dönüşmesini engellemekte ve kişilerin eleştirel düşünce açıklamalarının kanunsuz idari yaptırımlarla bastırılmasının önüne çok güçlü anayasal bir set çekmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Türk Silahlı Kuvvetlerinden emekli kurmay albay olan başvurucu, çeşitli internet sitelerinde yayımlanan yazılarında ve açıklamalarında kamu politikalarına yönelik eleştirilerde bulunmuştur. Bu açıklamaları nedeniyle, Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Yönetmeliği'ne dayanılarak başvurucunun ordu evleri ve askerî sosyal tesislere girişi iki yıl süreyle yasaklanmıştır. Başvurucu, yasaklama kararının haksız ve kanuni dayanaktan yoksun olduğunu belirterek iptali istemiyle idare mahkemesinde dava açmıştır. İlk derece mahkemesi idari işlemi usulden iptal etmiş olsa da bölge idare mahkemesi idarenin işlemini hukuka uygun bularak davayı kesin olarak reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu, yasaklama kararı nedeniyle ifade özgürlüğünün ihlal edildiğini iddia ederek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, ifade özgürlüğüne yönelik müdahaleleri incelerken öncelikle müdahalenin kanuni bir dayanağının bulunup bulunmadığını titizlikle değerlendirmektedir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 13, temel hak ve hürriyetlerin özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabileceğini kesin bir dille emretmektedir. Bu kapsamda, Anayasa m. 26 ile güvence altına alınan ifade özgürlüğüne yapılacak her türlü kısıtlamanın şekli ve maddi anlamda bir kanuna dayanması mutlak bir zorunluluktur.

İdare hukukunun en temel prensiplerinden olan kanunilik ilkesi gereğince, yürütme organının temel hak ve özgürlükleri doğrudan sınırlandıran bir düzenleyici işlem yapma veya ceza ihdas etme yetkisi bulunmamaktadır. Yasama organı, konunun temel kurallarını, sınırlarını ve çerçevesini detaylı bir kanunla belirledikten sonra teferruata ilişkin hususların düzenlenmesini idareye yönetmelik veya yönergelerle bırakabilir. Ancak kanuni bir dayanak veya meşru bir çerçeve olmaksızın, salt idari bir işlemle temel haklara yönelik yaptırım ihdas edilemez.

Somut uyuşmazlığın yasal zeminini oluşturan 211 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu m. 98 hükmü, sosyal tesislerin kadro, kuruluş, idare ve işletme şekillerinin yönetmelikle belirleneceğini düzenlemektedir. Disiplin yaptırımı niteliğindeki sosyal tesislere giriş yasağı ise uygulamada Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Yönetmeliği m. 664 kapsamında tatbik edilmektedir. Ancak anayasal normlara göre, sosyal haklardan mahrum bırakma şeklindeki yaptırımların, kanunda sadece tesisin idaresi adı altında verilen genel bir yetkiye dayanılarak yönetmelikle düzenlenmesi, ifade özgürlüğünün kanunla sınırlanması güvencesine açıkça aykırılık teşkil eden bir hukuki sorun yaratmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun internet sitelerindeki yazılarında yer alan ifadeleri nedeniyle ordu evleri ve askerî sosyal tesislere girişinin iki yıl süreyle yasaklanmasını, ifade özgürlüğüne yönelik açık bir müdahale olarak nitelendirmiştir. Bu müdahalenin anayasal denetiminde ilk adım olan kanunilik şartı titizlikle incelenmiştir. Mahkeme, sosyal tesislerden faydalanma hakkının yasaklanmasının, özü itibarıyla kişiye uygulanan bir disiplin yaptırımı olduğunu saptamıştır.

Müdahaleye dayanak teşkil eden 211 sayılı Kanun m. 98 hükmü incelendiğinde, bu maddenin yalnızca sosyal tesislerin idaresi, kuruluşu ve işletilmesine dair idareye bir düzenleme yetkisi verdiği, temel hakları kısıtlayıcı nitelikteki disiplin cezalarına ilişkin bir çerçeve çizmediği belirlenmiştir. Kanun koyucunun, emekli askerî personelin hangi fiiller neticesinde ve hangi sürelerle sosyal tesislerden men edilebileceğine dair temel ilkeleri belirlemeden bu yetkiyi tamamen idareye bıraktığı anlaşılmıştır.

Bu doğrultuda, idare tarafından çıkarılan Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Yönetmeliği m. 664 hükmünün, ifade özgürlüğüne yönelik kısıtlamaları meşrulaştıracak yasal bir dayanak olamayacağı tespit edilmiştir. Mahkeme, ilgili yönetmelik hükmünün öngörülebilirlik ve belirlilik ilkelerini sağlamaktan uzak olduğunu, yaptırımı uygulamaya yetkili makamların olası keyfî eylemlerini engelleyecek asgari yasal güvenceleri barındırmadığını vurgulamıştır. İdarenin kanuni dayanaktan yoksun bu tür yaptırımlarla ifade özgürlüğüne müdahale etmesinin demokratik bir toplumda kabul edilemez olduğu ifade edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.