Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararı 43537/22 B.

AİHM | VEKUA - GÜRCİSTAN | 43537/22 BN.

Bu karar, ceza davası kanuni zamanaşımı nedeniyle düşürülen bir kişinin, sonrasında aleyhine açılan idari ve hukuki davalarda masumiyet karinesinin ne ölçüde ve nasıl korunması gerektiğine ilişkin önemli bir güncel inceleme sunmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, idari yargı mercilerinin bir idari işlemin iptali için yaptıkları sahtecilik ve haksız menfaat tespitinin, kişiye doğrudan cezai bir sorumluluk yüklemediği sürece Sözleşme'nin 6. maddesinde düzenlenen masumiyet karinesini ihlal etmeyeceğini açıkça ortaya koymuştur. Mahkeme, idari davanın doğası gereği delillerin hukuki ispat standartlarına göre değerlendirildiğini ve bu durumun cezai bir suçlama niteliği taşımadığını vurgulamıştır.

Kararın emsal etkisi, özellikle bekletici mesele veya düşme kararları sonrasında idare mahkemelerinde görülen iptal ve tam yargı davaları açısından büyüktür. Mahkemeler, kararlarını yazarken kullandıkları ifadelerde elbette dikkatli olmalıdır; ancak sırf bir belgenin sahte olduğuna veya haksız menfaat sağlandığına yönelik yapılan idari tespitler, doğrudan kişinin ilgili ceza suçunu işlediği anlamına gelmeyecektir. Bu içtihat, idari yargı ile ceza yargısı arasındaki ince ispat sınırını netleştirmekte ve idare mahkemelerinin kendi ispat kuralları çerçevesinde çekişmeli yargı ilkeleriyle işlem tesis etme serbestisini güçlü bir biçimde güvence altına almaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Nana Vekua, kendi kurduğu ve yöneticisi olduğu bir şirkete tahsis edilen çeşitli taşınmazların sahte bir belge kullanılarak usulsüz bir biçimde tescil edildiği iddiasıyla kapsamlı bir ceza soruşturması geçirmiştir. Soruşturma süreci sonunda, iddia edilen resmi belgede sahtecilik ve dolandırıcılık suçlarının kanuni zamanaşımı süresini doldurduğu anlaşıldığından ceza davasının düşürülmesine karar verilmiştir. Ancak ilgili savcılık kararında, bahsi geçen belgenin gerçekten sahte olduğu ve başvurucunun bu durumdan bilerek menfaat sağladığı yönünde birtakım olgusal tespitler yer almıştır. Bunun üzerine harekete geçen Devlet Emlak Kurumu, söz konusu sahte belgeye dayanılarak yapılan tapu tescil işlemlerinin iptali istemiyle idari yargıda iptal davası açmıştır. İdare mahkemeleri, savcılığın düşme kararındaki sahtecilik tespitlerine dayanarak tapu tescilini iptal etmiştir. Başvurucu ise, ceza davası zamanaşımından düşmesine rağmen idare mahkemelerinin kararlarında kendisini sahtecilikle suçladığını, bu durumun adil yargılanma hakkı kapsamındaki masumiyet karinesini ihlal ettiğini ileri sürerek hakkının teslim edilmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesinin 2. fıkrası, "Bir suç ile itham edilen herkes, suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar masum sayılır" hükmünü amirdir. Bu kural uyarınca güvence altına alınan masumiyet karinesi, bir ceza yargılamasının beraat, kanuni zamanaşımı veya düşme gibi mahkûmiyet içermeyen bir kararla sonuçlanmasının ardından, diğer devlet mercilerinin veya mahkemelerin söz konusu kişinin suçlu olduğu izlenimini yaratacak her türlü ifadeden ve işlemden kesinlikle kaçınmasını gerektirir.

AİHM'in yerleşik içtihatlarına göre, ceza davası dışında yürütülen hukuki, idari veya disiplin yargılamalarında mahkemelerin veya idari makamların kararlarını yazarken kullandığı dil büyük bir hassasiyet ve önem taşır. Bir mahkeme veya idari kurul kararında kişinin fiilen suçlu olduğu yönünde bir görüş yansıtılması, ortada resmi bir ceza mahkûmiyeti olmasa dahi masumiyet karinesinin ihlali sonucunu doğurmak için yeterli görülebilir. Ancak bu değerlendirme katı bir yaklaşımla yapılmaz; ihlal incelemesi gerçekleştirilirken ilgili idari davanın genel bağlamı, uyuşmazlığın kendine has doğası ve kararda kullanılan hukuki dilin bütünü etraflıca dikkate alınmalıdır.

Hukuk ve idare mahkemelerinin uyuşmazlıkları çözerken kendi medeni usul veya idari yargılama ispat kuralları çerçevesinde delilleri serbestçe değerlendirmesi, ceza mahkemelerinin münhasır alanına girmek veya ceza yargılaması yapmak anlamına gelmez. Özellikle iptale konu bir belgenin hukuken sahte olup olmadığına veya idari bir işlemden haksız bir menfaat elde edilip edilmediğine ilişkin idari tespitler, kişiye doğrudan cezai bir sorumluluk yüklemediği sürece masumiyet karinesine aykırı kabul edilmemektedir. İdare mahkemeleri, idari bir işlemin hukuka uygunluğunu denetlerken, işlemin dayanağı olan olgusal olayları hukuk yargılamasının kendine özgü ispat standartlarına göre bağımsız olarak değerlendirme yetkisine tam olarak sahiptir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

AİHM, somut olayda idare mahkemelerinin ve temyiz mercilerinin kullandığı dil ile yargılamanın genel bağlamını son derece detaylı bir şekilde incelemiştir. İlk derece idare mahkemesinin, savcılık kararındaki "olgusal koşullar ve hukuki değerlendirmelere tamamen katıldığı" yönündeki ifadesinin talihsiz bir kelime seçimi olduğu ve dışarıdan bakıldığında farklı şekillerde yorumlanabileceği Mahkeme tarafından açıkça kabul edilmiştir. Ancak Mahkeme, idari ve temyiz kararlarının sadece bu cümleden ibaret olmadığını, kararların bir bütün olarak ele alındığında idari yargı mercilerinin başvurucunun doğrudan dolandırıcılık veya sahtecilik isimli ceza hukuku suçlarını işleyip işlemediğini hiçbir şekilde değerlendirmediğini tespit etmiştir.

Ulusal mahkemelerin yargılamadaki temel odak noktası, mülkiyet tescil işleminin hukuki dayanağı olan idari kararın sahte olup olmadığı ve başvurucunun kendi şirketi lehine bu tescilden faydalanıp faydalanmadığının medeni hukuk bağlamında tespit edilmesidir. Bu inceleme, tamamen bir idari işlemin hukuka aykırılığının ve geçerliliğinin tespiti amacıyla yapılmış olup, hukuk yargılamasının kendine has ispat kuralları ve çekişmeli yargı ilkeleri çerçevesinde yürütülmüştür. İdare mahkemeleri, kararlarını verirken sadece savcılık dosyasına körü körüne dayanmamış, aynı zamanda dosyaya sunulan diğer delilleri, kurum yazışmalarını ve taraf beyanlarını da bağımsız bir şekilde değerlendirerek söz konusu tescilin yasadışı olduğuna hükmetmiştir.

Mahkeme, idari kararlarda kullanılan ifadelerin, kişiye doğrudan bir cezai sorumluluk yüklemekten ziyade, iptali istenen idari işlemin temel dayanağının sakatlığını ortaya koymaya yönelik olduğunu özellikle belirtmiştir. Bu nedenle, idare mahkemelerinin kullandığı hukuki dilin ve yaptığı nesnel tespitlerin, başvurucunun ceza hukuku anlamında suçlu olduğu yönünde kesin bir beyan veya itham olarak okunamayacağı sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, masumiyet karinesinin ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.