Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İdarenin hizmet kusuru yargılamada incelenmelidir.
• Dava süresi katı yorumlanarak mahkemeye erişim engellenemez.
• Yaşam hakkı davalarında özenli adli inceleme şarttır.
• Ceza davası delilleri tazminat davasında değerlendirilmelidir.

Bu karar, terör olayları neticesinde meydana gelen can kayıplarına ilişkin idarenin hizmet kusurunun tespiti ve idari yargıdaki tazminat davalarında dava açma sürelerinin başlangıcı açısından büyük bir hukuki önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, kamu makamlarının önleyici tedbirleri almadığına ve ihmali olduğuna dair kuvvetli bulguların ortaya çıktığı durumlarda, uyuşmazlığın salt sosyal risk ilkesi üzerinden değil, idarenin ağır hizmet kusuru çerçevesinde derinlemesine incelenmesi gerektiğini somutlaştırmıştır. İdare mahkemelerinin, ceza yargılamasında ortaya çıkan delilleri ve müfettiş raporlarını dikkate almadan eksik inceleme ile karar vermesi, yaşam hakkının usul boyutunun ağır bir ihlali olarak nitelendirilmiştir.

Emsal etkisi bakımından bu karar, idari eylem ile oluşan zarar arasındaki illiyet bağının ve idarenin ağır hizmet kusurunun olaydan çok sonra, örneğin müfettiş raporları veya ceza yargılamaları neticesinde anlaşıldığı durumlarda, idari dava açma süresinin katı bir biçimde olayın gerçekleştiği tarihten başlatılamayacağını güvence altına almaktadır. Mahkemelerin, dava açma süresini hesaplarken mağdurların hizmet kusurunu öğrendiği tarihi dikkate almaması ve katı bir şekilcilikle davayı süre aşımından reddetmesi, mahkemeye erişim hakkına yapılmış orantısız bir müdahale olarak tescillenmiştir. Uygulamada, terör saldırıları veya ağır ihmal iddialarının bulunduğu tam yargı davalarında yargı mercilerinin delilleri bizzat ve titizlikle toplaması gerektiği yönünde güçlü bir içtihat oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Hatay'ın Reyhanlı ilçesinde 11 Mayıs 2013 tarihinde meydana gelen bombalı terör saldırısında yakınlarını kaybeden başvurucular, olayda idarenin ağır hizmet kusuru bulunduğunu ileri sürerek İçişleri Bakanlığı ve Hatay Valiliğine karşı maddi ve manevi tazminat talebiyle tam yargı davası açmıştır. Başvurucular, gerçekleşen terör eylemine dair önceden somut istihbarat bilgisi bulunmasına rağmen kamu makamlarının saldırıyı önlemek için gerekli önlemleri almadığını ve yaşam hakkını koruma yükümlülüğünü açıkça ihlal ettiğini iddia etmiştir.

İlk derece mahkemesi, idarenin hizmet kusurunu detaylıca incelemeden uyuşmazlığı sosyal risk ilkesi kapsamında değerlendirmiş, Hatay Valiliğine yönelik maddi tazminat talebini süre aşımı gerekçesiyle, manevi tazminat talebini ise yasal şartları oluşmadığı gerekçesiyle reddetmiştir. Danıştay nezdinde yapılan temyiz ve karar düzeltme aşamalarında da hizmet kusuruna yönelik esaslı iddiaların karşılanmaması ve davanın reddedilmesi üzerine başvurucular, yaşam hakkı ve mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken özellikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 17 kapsamında korunan yaşam hakkı ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma ile mahkemeye erişim hakkı çerçevesinde temel kuralları işletmiştir. Yaşam hakkının usul boyutu, devletin gerçekleşen ölüm olaylarında sorumluların tespitine ve cezalandırılmalarına imkân verebilecek nitelikte etkili, hızlı ve özenli bir yargısal inceleme yapmasını gerektirir. Yargı mercilerinin, idarenin hizmet kusuruna ilişkin iddiaları aydınlatabilmek adına ceza dosyaları ve mülkiye müfettişi raporları gibi somut delilleri bizzat toplaması ve bu delilleri kararlarında tartışması zorunludur.

Olayın meydana geldiği terör saldırılarından doğan zararların karşılanması noktasında, idarenin kusursuz sorumluluk hâllerinden olan sosyal risk ilkesi ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun hükümleri uygulanabilmektedir. Ancak, gerçekleştirilen terör eyleminin, idarenin ağır hizmet kusuru ve ihmali neticesinde meydana geldiğinin anlaşıldığı durumlarda (örneğin önceden alınan istihbarat bilgisinin değerlendirilmemesi ve tedbir alınmaması gibi), uyuşmazlığın kusursuz sorumluluk ilkesiyle değil, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 13 uyarınca doğrudan hizmet kusuru genel ilkelerine göre çözümlenmesi icap etmektedir.

Mahkemeye erişim hakkı bağlamında ise, idari eylemlerden doğan zararların tazmini istemiyle açılacak davalarda süre koşulu öngörülmesi, hukuki belirliliği ve idari istikrarı sağlamak için meşru bir araçtır. Fakat, idarenin eylemi, meydana gelen zarar veya aralarındaki illiyet bağının olayın gerçekleştiği tarihten çok sonra yürütülen bağımsız ceza yargılamaları neticesinde anlaşıldığı durumlarda, dava açma süresinin doğrudan olayın gerçekleştiği tarihten başlatılması bireylere orantısız bir külfet yüklemektedir. Bu gibi durumlarda usul kurallarının aşırı şekilci ve katı bir şekilde yorumlanması, kişinin mahkemeye başvuru imkânını bütünüyle etkisiz hâle getireceğinden, mahkemeye erişim hakkının özünü zedeleyen ölçüsüz bir müdahale olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruya ilişkin yaptığı incelemede, uyuşmazlığı karara bağlayan ilk derece idare mahkemesinin yargılama sürecinde terör olayına ilişkin yürütülen ceza yargılamasındaki bilgi ve belgeleri temin etmeden eksik incelemeyle karar verdiğini tespit etmiştir. İdare Mahkemesinin, olayda idarenin hizmetin işleyişine dair herhangi bir kusurunun bulunmadığı kanaatine nasıl ulaştığını kararda gerekçelendirmediği ve uyuşmazlığı kusur sorumluluğuna ilişkin genel hükümler yerine 5233 sayılı Kanun ile sosyal risk ilkesi kapsamında çözdüğü görülmüştür. Oysa devam eden ve sonlanan ceza yargılaması sonucunda, ilgili dönemin emniyet görevlilerinin bombalı saldırı yapılacak araçlara dair plaka, renk ve marka gibi çok somut istihbari bilgilere sahip olmalarına rağmen gerekli tedbirleri almadıkları tespit edilmiş ve ilgililer hapis cezasına çarptırılmıştır. Derece mahkemelerinin ve temyiz mercilerinin, idarenin ağır hizmet kusurunu ortaya koyan müfettiş raporlarını ve ceza davasında elde edilen somut delilleri hiç tartışmadan davayı reddetmesi, yaşam hakkını koruyucu tedbirlerin alınmadığına dair başvurucu iddialarının yargısal süreçte karşılanmaması anlamına gelmektedir. Bu durum, yargı mercilerinin olayı aydınlatmak için Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 17 hükmünün gerektirdiği dikkat ve özeni göstermediğini ortaya koyarak yaşam hakkının usul boyutunun açık bir ihlaline yol açmıştır.

Bunun yanı sıra, başvurucuların idareye yönelttiği maddi tazminat taleplerinin bir kısmının süre aşımı nedeniyle reddedilmesi kararı da mahkemeye erişim hakkı yönünden detaylıca incelenmiştir. Reyhanlı'daki patlama sonucunda gerçekleşen ölüm olayının yaşandığı ve ilk sulhnamenin imzalandığı tarihlerde, idarenin olayda ağır bir kusuru olduğuna dair mağdurların elinde herhangi bir kesin veri bulunmamaktadır. İdarenin önlem alma konusundaki eylemsizliği ve kusuru, ancak olaydan uzun bir süre sonra müfettiş raporları ve ceza davasının açıldığı tarihlerde gün yüzüne çıkmıştır. Başvurucuların olay tarihinde hizmet kusuru ile zarar arasındaki illiyet bağını bildiklerinin kabul edilmesi ve idari dava açma süresinin katı bir yorumla bu eski tarihten itibaren başlatılması, mağdurlara katlanılamaz ve oldukça orantısız bir külfet yüklemiştir. İdare Mahkemesinin dava açma süresinin başlangıcına yönelik bu katı ve aşırı şekilci yorumu, başvurucuların dava hakkını ve iddialarını mahkeme önüne taşıma fırsatını fiilen imkânsız hâle getirmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, yaşam hakkının usul boyutu ile mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.