Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İcra dosyalarındaki paranın neması alacaklıya aittir.
• Nemanın Hazineye aktarılması mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Devlet özel kişilerin mal varlığından karşılıksız yararlanamaz.
• Mahkemeye erişim ve temyiz incelemesi güvencesi zorunludur.

Bu karar, icra dairelerinde tahsil edilip hukuki süreçlerin sonuçlanması amacıyla bekletilen paraların nemalandırılması sonucu elde edilen faiz gelirinin kime ait olacağı konusundaki tartışmalara son noktayı koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, icra takibi sürecinde bankaya yatırılan tahsilatların nemasının Hazineye irat kaydedilmesinin mülkiyet hakkının açık bir ihlali olduğunu vurgulamıştır. Bireylerin kesinleşmiş alacaklarının mülk teşkil ettiğini belirten yüksek mahkeme, bu paranın enflasyon karşısında değer kaybetmesini önlemenin tek yolunun nemalandırma olduğunu ve elde edilen gelirin asıl hak sahibine, yani alacaklıya verilmesi gerektiğini hüküm altına almıştır.

Emsal niteliğindeki bu karar, icra iflas hukukunda köklü bir uygulama değişikliğini zorunlu kılmaktadır. Yıllarca mevzuata dayanılarak Hazineye aktarılan nema gelirleri, artık özel hukuk kişilerine ait mülk kapsamında değerlendirilmek zorundadır. Anayasa Mahkemesi'nin ilgili kanun maddesini daha önce iptal etmiş olmasına atıf yapması, alt derece mahkemelerinin ve icra dairelerinin mülkiyet hakkına saygı gösterme yükümlülüğünü pekiştirmektedir.

Ayrıca, kararda Yargıtay'ın temyiz itirazlarını eksik incelemesi usuli güvencelerin ihlali olarak nitelendirilmiş olup, adil yargılanma ve etkili başvuru haklarının mülkiyet hakkının korunmasındaki rolü bir kez daha tescillenmiştir. Benzer durumdaki binlerce icra dosyası için bağlayıcı bir rehber olan bu içtihat, alacaklıların mağduriyetinin önüne geçecek güçlü bir anayasal koruma kalkanı sağlamaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, bir icra takibi sırasında haczedilip satılan taşınmazların bedelinden elde edilen faiz gelirinin (nemanın) kimin hakkı olduğu etrafında şekillenmektedir. Başvurucu şirket, borçlularından alacağını tahsil etmek amacıyla diğer alacaklılarla birlikte icra takibi başlatmış ve borçluya ait taşınmazlar satılmıştır. Satış bedeli, alacaklılar arasındaki sıra cetveline itiraz davası sonuçlanana kadar icra dairesi tarafından bankada nemalandırılmıştır.

Dava bittikten sonra asıl para alacaklılara dağıtılmış, ancak biriken faiz geliri yeni bir tahsilat gibi kabul edilerek sıradaki diğer alacaklılara ödenmiştir. Bu duruma itiraz eden alacaklıların açtığı dava reddedilmiş, istinaf mahkemesi ise faiz gelirinin diğer alacaklılara değil, kanun gereği Hazineye ait olduğuna karar vermiştir. Yargıtay'ın da temyiz itirazlarını tam olarak incelemeden kararı onaması üzerine başvurucu, elde edilen faiz gelirinin Hazineye aktarılmasının mülkiyet hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı ilkelerine dayanmıştır. Mülkiyet hakkı, ekonomik değer ifade eden, parayla ölçülebilen menkul ve gayrimenkul malların yanı sıra icrası kabil olan kesinleşmiş alacakları da kapsamaktadır. İcra takibi neticesinde kesinleşen alacak, hukuken korunması gereken bir mülktür.

Sürece yön veren bir diğer önemli düzenleme, 492 sayılı Harçlar Kanunu m. 36 hükmüdür. Bu kural, icra ve iflas dairelerine yatırılan paraların bankalarda nemalandırılması sonucu elde edilen faiz gelirlerinin Hazineye irat kaydedilmesini öngörmekteydi. Ancak Anayasa Mahkemesi, devletin zorlayıcı bir neden olmaksızın özel kişilerin mal varlığından karşılıksız yararlanamayacağını, devletin sunduğu yargı ve takip hizmetleri karşılığında zaten harç ve giderlerin taraflardan tahsil edildiğini vurgulamıştır.

Yerleşik içtihat prensipleri gereği, borçludan tahsil edilen bedelin icra dairesinin kontrolünde kaldığı süre boyunca enflasyon karşısında değer kaybetmesini önlemenin yolu nemalandırmadır. Elde edilen nemanın hak sahipleri yerine Hazineye intikal ettirilmesinin anayasal açıdan meşru bir amacı bulunmamaktadır. Nitekim Anayasa Mahkemesi, daha önceki norm denetimi kararında 492 sayılı Kanun m. 36'nın ilgili hükmünü Anayasa'ya aykırı bularak iptal etmiştir. Bu hukuki temeller ışığında, özel hukuk kişilerine ait paraların işletilmesinden elde edilen getirinin de asıl alacakla birlikte sahibine ait olması gerektiği kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken başvurucu şirketin borçlular aleyhine başlattığı icra takibinde elde edilen paranın, sıra cetveline itiraz davası süresince bankada nemalandırıldığını ve oluşan faiz gelirinin hak sahibi alacaklılara ödenmediğini tespit etmiştir. İstinaf mahkemesi tarafından verilen kararla, bu faiz gelirinin kanun gereği Hazineye aktarılmasına hükmedilmiş olması, uyuşmazlığın temelini oluşturmaktadır.

Mahkeme, bireylerin icra dairelerinde bekleyen paralarının alım gücünü korumasının devletin pozitif yükümlülükleri arasında olduğunu hatırlatmıştır. Tahsil edilen paranın enflasyona karşı erimesini önlemek amacıyla bankaya yatırılması basit bir tedbirdir ve bu tedbir sonucu oluşan getiri, paranın asıl sahibine aittir. Devletin zaten harç aldığı bir sistemde, özel hukuk kişilerine ait paraların faizine Hazine adına el konulması, mülkiyet hakkına yönelik açık ve ölçüsüz bir müdahaledir.

Öte yandan, mülkiyet hakkının korunmasına ilişkin usuli güvenceler kapsamında başvurucunun iddia ve itirazlarını yetkili makamlar önünde etkili bir biçimde dile getirebilmesi gerekmektedir. Somut olayda, başvurucunun istinaf kararına karşı Yargıtay'a sunduğu temyiz itirazlarının incelenmediği, sadece diğer davalıların temyiz başvuruları üzerinden onama kararı verildiği saptanmıştır. Bu durum, başvurucunun esasa ilişkin iddialarının temyiz aşamasında cevapsız bırakılmasına yol açmış ve mülkiyet hakkının usuli güvencelerinden mahrum kalmasına neden olmuştur. Hem faiz gelirinin Hazineye aktarılması suretiyle mülkiyet hakkının esas yönünden zedelenmesi hem de temyiz itirazlarının dikkate alınmaması şeklindeki usuli eksiklikler birlikte değerlendirildiğinde, başvurucuya yüklenen külfetin orantısız olduğu ortaya çıkmaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, icra dosyasındaki tahsilatın nemasının Hazineye aktarılmasının mülkiyet hakkını ihlal ettiği yönünde karar vermiştir ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması için başvuruyu kabul etmiştir.