Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Platon - Moldova Kararı 74995/17 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında tutulan kişilerin bedensel bütünlüklerinin korunması ve dış dünyayla, özellikle aileleriyle olan bağlarının sürdürülmesi bağlamında devletin pozitif yükümlülüklerini güçlü bir şekilde vurgulamaktadır. Mahkeme, devletin özgürlüğünden yoksun bırakılmış bireylere yönelik uygun ve yeterli tıbbi yardımı sağlama konusundaki mutlak sorumluluğunu yinelemiştir. Gerekli donanımın hapishanede bulunmadığı durumlarda mahkûmun dışarıdaki bir sağlık kuruluşuna sevkinin geciktirilmesi, açıkça insanlık dışı ve onur kırıcı muamele yasağının ihlali olarak kabul edilmiştir.

Kararın aile hayatına saygı hakkı yönünden getirdiği kriterler de büyük bir öneme sahiptir. İdarenin, tutuklunun aile görüş hakkını sadece ardışık disiplin cezaları yoluyla fiilen ve kalıcı olarak ortadan kaldırması orantısız bir müdahale olarak nitelendirilmiştir. Bu husus, infaz hukukunda disiplin cezalarının uygulanış biçiminin, temel hakların özüne dokunmayacak şekilde ve mutlaka ölçülülük ilkesi çerçevesinde sınırlandırılması gerektiğini göstermektedir.

Benzer davalar açısından bu karar, özellikle mahkûmlara uygulanan tecrit benzeri sürekli ziyaretçi yasaklarının ve tıbbi ihmallerin otomatik olarak ihlal sebebi sayılacağına dair güçlü bir emsal oluşturmaktadır. Hem sağlık hizmetlerine erişim hem de tutukluların aile bağlarını sürdürmesi konularında infaz kurumu yönetimlerinin çok daha titiz ve denetlenebilir adımlar atması gerektiği bir kez daha kanıtlanmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Eski bir milletvekili ve belediye meclis üyesi olan başvurucu Veaceslav Platon, dolandırıcılık ve kara para aklama suçlamalarıyla Moldova'daki 13 numaralı cezaevinde tutuklanmıştır. Başvurucu, tutukluluğu sırasında özel kuvvetler birliği tarafından sürekli gözetim altında tutulduğunu, bu görevlilerin kendisini kışkırttığını ve tıbbi yardıma erişimini engellediğini iddia ederek Moldova Cumhuriyeti'ne karşı dava açmıştır. Özellikle akut böbrek ağrıları ve şiddetli diş ağrısı çekmesine rağmen, cezaevi yönetiminin gerekli tıbbi müdahaleyi sağlamadığını, dışarıdaki bir kliniğe sevk taleplerinin ise haksız yere sürümcemede bırakıldığını ileri sürmüştür. Ayrıca, cezaevi idaresi tarafından kendisine uygulanan üst üste disiplin cezaları nedeniyle ailesiyle görüşmesinin iki yıldan uzun bir süre boyunca fiilen yasaklandığını belirterek, sağlık haklarının ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.3 (İşkence yasağı), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.13 (Etkili başvuru hakkı) ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.8 (Özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı) hükümlerine dayanmıştır.

Mahkeme, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.3 kapsamında devletlerin, özgürlüğünden yoksun bırakılan kişilerin insan onuruna yaraşır koşullarda tutulmasını sağlama konusundaki pozitif yükümlülüğüne dikkat çekmiştir. Yerleşik içtihatlara göre, tutukluların sağlık durumlarının gerektirdiği yeterli tıbbi yardıma zamanında ulaşabilmesi esastır. Cezaevi şartlarında uygun tedavi imkânı bulunmadığında, yetkili makamların alternatif çözümler üreterek tutukluyu hapishane dışındaki sağlık kurumlarına sevk etme görevi bulunmaktadır. Bu yükümlülüğün makul olmayan bir şekilde yerine getirilmemesi, uygulanan muamelenin insanlık dışı ve onur kırıcı seviyeye ulaşmasına neden olabilmektedir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.8 bağlamında ise Mahkeme, bir tutuklunun ailesiyle bağını sürdürebilmesinin aile hayatına saygı hakkının ayrılmaz bir parçası olduğunu hatırlatmıştır. Disiplin cezalarının bir sonucu olarak aile görüşlerinin kısıtlanması kural olarak meşru bir amaç taşıyabilse de, bu tür kısıtlamaların başvurucunun ihlal ettiği iddia edilen eylemin ağırlığı ile mutlaka orantılı olması gerekmektedir. Rutin ve ardışık disiplin yaptırımlarının, aile görüş hakkını neredeyse kalıcı bir yasağa dönüştürmesi demokratik bir toplumda ölçülülük ilkesiyle bağdaşmamaktadır. Ayrıca, sağlık hizmetlerine erişim eksikliğine karşı ulusal hukukta doğrudan rahatlama sağlayacak önleyici bir yolun bulunmaması da Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.13 ihlali olarak değerlendirilmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvurucunun böbrek rahatsızlığı ve diş ağrısına ilişkin tıbbi şikayetlerini ayrıntılı olarak incelemiştir. Mahkeme, cezaevi diş hekimliğinin başvurucunun tedavisini gerçekleştirmek için gerekli ekipmana sahip olmadığını ve yerel bir mahkemenin de başvurucunun özel bir kliniğe sevk edilmesi gerektiğine karar verdiğini tespit etmiştir. Buna rağmen, yetkili makamların durumu bilmelerine karşın, cezaevinde sağlanamayan tıbbi müdahaleyi dışarıda organize etmek için hiçbir yeterli çabayı göstermedikleri ve tedaviye ulaşımı bir yıldan uzun süre geciktirdikleri görülmüştür. Bu durum, başvurucunun sağlığını açıkça olumsuz etkilemiş ve gereksiz yere acı çekmesine neden olmuştur. Mahkeme, bu ciddi ihmali, insanlık dışı ve onur kırıcı muamele olarak değerlendirmiştir. Ayrıca, bu duruma karşı derhal sonuç verecek etkili bir hukuki mekanizmanın bulunmaması da hak ihlali sayılmıştır.

Başvurucunun aile ziyaretlerinin engellenmesine yönelik iddialarını da değerlendiren Mahkeme, idare tarafından verilen disiplin cezaları sonucunda, iki yıldan daha uzun bir süre boyunca aile ziyaretlerinin neredeyse kalıcı bir şekilde askıya alındığını tespit etmiştir. Mahkeme, başvurucuya uygulanan bu ağır kısıtlamaların, ziyaretçi kabul etme hakkının kötüye kullanımıyla ilgili bir durumdan değil, gardiyanlarla yaşanan sözlü bir tartışma gibi bambaşka disiplin ihlallerinden kaynaklandığını vurgulamıştır. Sürekli yenilenen yasakların yarattığı kümülatif etkinin, cezalandırılan davranışın ağırlığını çok aştığı ve kişinin aile bağlarının sürdürülmesine açıkça orantısız bir müdahale teşkil ettiği belirtilmiştir.

Sonuç olarak AİHM, başvurucunun tıbbi yardımdan yoksun bırakılması ve aile görüş hakkının orantısız şekilde kısıtlanması iddialarına ilişkin başvuruyu kabul etmiştir.