Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Haksız tutma tazminatı önemsiz miktarda olmamalıdır.
• Tazminat miktarı emsal kararlara göre düşük kalamaz.
• Manevi tazminat somut olayın şartlarına göre belirlenmelidir.
• Mahkemeler güncel yargısal standartları gözetmek zorundadır.

Bu karar, beraat veya kovuşturmaya yer olmadığına dair karar ile sonuçlanan ceza yargılamalarında, haksız yere gözaltında kalan veya tutuklanan kişilere ödenecek maddi ve manevi tazminat miktarlarının belirlenmesinde oldukça önemli bir standart getirmektedir. Anayasa Mahkemesi, ceza muhakemesi süreçlerindeki koruma tedbirleri nedeniyle haksızlığa uğrayan ve özgürlüğünden mahrum bırakılan bireylerin açtıkları tazminat davalarında, derece mahkemelerince hükmedilen rakamların sembolik veya önemsiz düzeyde kalmasının, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının açık bir ihlali anlamına geldiğini net bir şekilde ortaya koymuştur. Karar, manevi tazminatın tespitinde ağır ceza mahkemelerinin salt kendi yerel takdir yetkilerini kullanamayacaklarını, aynı zamanda Anayasa Mahkemesinin benzer başvurularda yılları baz alarak belirlediği asgari, ortalama ve azami standartları da sıkı bir biçimde gözetmek zorunda olduklarını vurgulamaktadır. Bu bağlamda, hükmedilen manevi tazminat miktarlarının makul bir seviyenin altına kesinlikle düşmemesi gerektiği hukuken kuvvetli bir güvence altına alınmıştır.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu detaylı karar, haksız tutuklama ve gözaltı nedeniyle açılacak tüm maddi ve manevi tazminat davaları için bağlayıcı ve yön gösterici bir hukuki zemin oluşturmaktadır. Ağır ceza mahkemeleri, artık haksız tutma kaynaklı manevi tazminat taleplerini karara bağlarken Anayasa Mahkemesinin her yıl için güncellediği tazminat tarifelerini ve benzer hak ihlallerinde verdiği kararları doğrudan referans almak durumundadır. Uygulamadaki asıl önemi ise, tazminat hukukunda ülke genelinde yeknesaklığın sağlanması ve mahkemeler arası keyfî veya aşırı orantısız kararların önüne geçilmesidir. Koruma tedbirlerinin bireyler ve aileleri üzerinde bıraktığı ağır psikolojik ve sosyal etkilerin telafisi amacıyla hükmedilecek tazminatların, sembolik olmaktan çıkarak mağduriyeti gerçekten giderecek makul ve tatmin edici bir seviyede olması gerektiği ilkesi bu karar vasıtasıyla tüm yargı teşkilatı nezdinde yerleşik hâle getirilmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, geçmiş yıllarda yürütülen çeşitli ceza soruşturmaları veya davaları kapsamında belli bir süre gözaltında tutulan veya tutuklanan, ancak haklarındaki yargısal süreçler sonucunda beraat kararı ya da kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilen bir grup vatandaşın Hazineye karşı açtığı tazminat davalarından kaynaklanmaktadır.

Başvurucular, haksız yere özgürlüklerinden mahrum bırakıldıkları ve lekelenmeme haklarının zedelendiği bu günlerin telafisi için ağır ceza mahkemelerinde maddi ve manevi tazminat davaları açmışlardır. Mahkemeler bu davaları ilke olarak kabul ederek başvurucular lehine bir miktar tazminata hükmetmiş olsa da, başvurucular ödenmesine karar verilen bu tazminat tutarlarının son derece yetersiz olduğunu, günün ekonomik koşullarını yansıtmadığını ve yaşadıkları ağır mağduriyeti gidermekten çok uzak kaldığını iddia etmişlerdir. Temel talep, haksız gözaltı ve tutuklama süreçlerinin yarattığı yıkımın gerçekçi, makul ve Anayasa Mahkemesinin güncel emsal kararlarına uygun bir manevi tazminat miktarıyla layıkıyla telafi edilmesidir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu hassas uyuşmazlığı karara bağlarken, öncelikle Anayasa'nın 19. maddesinin dokuzuncu fıkrasında güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile haksız tutma nedeniyle tazminat hakkının temel anayasal prensiplerini esas almıştır. Ayrıca uyuşmazlığın asıl yasal dayanağını oluşturan 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 hükmü mahkemece detaylıca incelenmiştir. Söz konusu bu kanun maddesine göre, kanunlarda açıkça belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya haklarında soruşturma neticesinde kovuşturmaya yer olmadığına ya da yargılama neticesinde beraatlerine karar verilen kişiler, haksız tutuldukları dönemde uğradıkları maddi ve manevi her türlü zararlarını devletten talep etme hakkına sahiptir.

Yerleşik içtihat prensipleri doğrultusunda, haksız tutuklama veya haksız gözaltı nedeniyle açılan bu tip tazminat davalarında söz konusu işlemin hukuka aykırılığı kanun gereğince peşinen kabul edilmektedir. Bu nedenle somut olayda Anayasa Mahkemesinin yapacağı bireysel başvuru denetimi, ağır ceza mahkemelerince hükmedilen söz konusu maddi ve manevi tazminat miktarının ölçülü ve yeterli olup olmadığını belirlemekle sınırlı tutulmuştur.

Doktrin ve yargısal uygulamalara göre maddi zararın tespitinde, ilgili koruma tedbiri uygulanmasaydı kişinin mal varlığının olacağı durum ile haksız tutma sonrasındaki mevcut ekonomik durumu arasındaki fark dikkate alınır. Maddi tazminatın belirlenmesi ve belgelendirilmesinde ağır ceza mahkemelerinin takdir yetkisi oldukça geniş olmakla birlikte, manevi tazminatın tayininde durum çok daha hassastır. Manevi tazminat miktarı, meydana gelen ihlalin ağırlığı ile orantısız olmamalı veya kayda değer ölçüde düşük, yani sadece sembolik nitelikte önemsiz bir miktarda belirlenmemelidir. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre hükmedilecek manevi tazminat miktarı belirlenirken mağdur kişinin sosyal ve ekonomik durumu, üzerine atılı suçun niteliği ve ciddiyeti, koruma tedbirinin uygulanma süresi ve özgürlükten yoksun bırakılmanın kişi üzerinde bıraktığı olumsuz psikolojik etkiler mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların iddialarını, sundukları bireysel başvuru formlarını ve derece mahkemelerinin verdikleri kararları detaylıca incelediğinde, ilk derece mahkemelerinin maddi tazminat taleplerini değerlendirirken keyfî bir tutum sergilemediğini ve dosya kapsamına uygun olarak açık bir takdir hatası yapmadığını tespit etmiştir. İhlal ile ortaya çıkan maddi zarar arasındaki nedensellik bağının kesin olarak kurulamadığı, spekülatif veya belirsiz olduğu durumlarda mahkemelerin maddi tazminat taleplerini reddetmesi ya da kısmen kabul etmesi hukuka uygun bulunmuştur. Aynı şekilde, ispatlanabilen kalemler için ödenmesine hükmedilen maddi tazminat miktarlarının da somut olayın mevcut koşullarında orantısız olmadığı kanaatine varılmıştır.

Ancak uyuşmazlığın manevi tazminat boyutunda durum oldukça farklı değerlendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, derece mahkemelerince başvurucular lehine hükmedilen manevi tazminat rakamlarını, her bir yıl için ayrı ayrı belirlenmiş olan kendi güncel standartlarıyla detaylı bir karşılaştırmaya tabi tutmuştur. Yapılan bu titiz inceleme neticesinde, ilk derece mahkemeleri sıfatıyla karar veren ağır ceza mahkemelerinin takdir ettiği manevi tazminat tutarlarının, Anayasa Mahkemesinin benzer nitelikteki koruma tedbiri ihlallerinde ödenmesine hükmettiği veya hükmedebileceği meblağlara kıyasla orantısız ve ciddi şekilde düşük kaldığı açıkça anlaşılmıştır.

Haksız uygulanan gözaltı ve tutuklama tedbirleri, bireylerin en temel hakkı olan özgürlüğünden doğrudan mahrum bırakılmasına ve gerek sosyal çevresi gerekse toplum nezdinde manevi olarak ağır şekilde yıpranmasına yol açmaktadır. Bu nedenle sadece sembolik düzeyde kalan manevi tazminat kararları, ihlalin doğurduğu bu ağır sonuçları ortadan kaldırmada etkisiz ve amacından uzak kalmaktadır. Anayasa Mahkemesi, karar tarihleri itibarıyla uygulanması gereken asgari ve azami manevi tazminat standartlarının derece mahkemelerince gözetilmediğini saptamıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, manevi tazminat miktarlarının yetersiz olması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.