Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Bılıńskı - Polonya Kararı 13278/20 B.

Bu karar, hâkimlerin kendi iradeleri dışında mahkemenin farklı bir dairesine atanmalarına karşı etkili bir yargısal denetim mekanizmasına sahip olmalarının, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki adil yargılanma ve mahkemeye erişim hakkının en temel yapı taşlarından biri olduğunu hukuken ortaya koymaktadır. AİHM, yargı mensuplarının görev yerlerini değiştiren, onların çalışma koşullarını ve yargısal bağımsızlıklarını doğrudan etkileyen idari veya kurumsal kararların, yürütmeden tamamen bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından denetlenememesini hukukun üstünlüğü ilkesine aykırı bulmuştur. Karar, yürütmenin yargı üzerindeki baskısını veya kontrolünü artırmaya yönelik sistemsel, yasal ve kurumsal değişikliklerin, yargıç teminatını hiçbir suretle zedeleyemeyeceğini ve yargı mekanizmalarının tarafsızlığını tehlikeye atamayacağını net bir biçimde ifade etmektedir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi, özellikle yargı konseylerinin ve kurullarının yapısının, atama usullerinin ve bağımsızlığının tartışmalı hale geldiği ülkeler için büyük ve kritik bir öneme sahiptir. Karar, ulusal yargı kurullarının (örneğin Hâkimler ve Savcılar Kurulları gibi organların) yürütme veya yasama organının aşırı etkisine açık hale gelmesi durumunda, bu kurulların verdiği mesleki kararların mutlaka ama mutlaka bağımsız bir mahkemenin denetimine tabi olması gerektiğini emretmektedir. Uygulamada, yargı bağımsızlığını korumak ve hukukun üstünlüğünü sağlamak amacıyla hâkimlerin keyfi tayin, sürgün veya dâhil oldukları bölümlerin değiştirilmesi gibi idari işlemlere karşı mahkemeye erişim haklarının engellenemeyeceği ilkesi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarında artık tartışılamaz ve sarsılamaz bir zemine oturtulmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Polonya'da Varşova Bölge Mahkemesinin ceza dairesinde hâkim olarak görev yapan Łukasz Biliński, kendi iradesi ve onayı dışında, görev yaptığı mahkemenin aile dairesine atanmıştır. Başvurucu, daha önce ifade ve toplanma özgürlüğüyle ilgili hükümetin politikalarına ters düşen, protestocular lehine kararlar verdiği için bu atamanın cezalandırma ve keyfi bir sürgün niteliği taşıdığını iddia etmiştir. Bölge mahkemesi başkanı tarafından alınan bu görev yeri değişikliği kararına karşı Polonya Ulusal Yargı Konseyine itiraz eden başvurucunun bu haklı talebi, hiçbir gerekçe sunulmaksızın ve kendisi dinlenmeksizin reddedilmiştir. Polonya iç hukukundaki yasal düzenlemeler, Ulusal Yargı Konseyinin bu türden atama ve yer değiştirme kararlarına karşı herhangi bir mahkemeye itiraz edilmesini kesin olarak engellediğinden, başvurucu kendi ülkesinde hakkını arayabileceği ve yargısal denetim isteyebileceği bir yargı merciine ulaşamamıştır. Bunun üzerine Biliński, atama kararına karşı mahkemeye erişim hakkının haksız yere engellendiğini, mesleki güvencesinin zedelendiğini ve itirazını inceleyen Konseyin kanunla kurulmuş, bağımsız ve tarafsız bir kurul niteliği taşımadığını belirterek Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle mahkemeye erişim hakkının sınırlarını ve hâkimlerin hukuki statüsünü titizlikle değerlendirmiştir. Bu kapsamda, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1 altında güvence altına alınan adil yargılanma ve mahkemeye erişim hakkı çerçevesinde yerleşik Vilho Eskelinen ve Diğerleri testini uygulamıştır. Bu teste göre, bir kamu görevlisinin (bu kişi bir hâkim dahi olsa) mahkemeye erişim hakkının kısıtlanabilmesi için iç hukukun bu erişimi açıkça yasaklaması ve bu yasağın devletin egemenlik menfaatleri doğrultusunda tamamen nesnel gerekçelere dayanması şarttır.

Mahkeme, atama kararının yargısal denetiminin engellenmesinin devletin egemenlik yetkileriyle ilgili nesnel bir haklı nedene dayanmadığını vurgulamıştır. Yargı bağımsızlığı ilkesi gereği, hâkimlerin kendi iradeleri dışında görev yerlerinin veya baktıkları dava türlerinin değiştirilmesine karşı korunmaları, demokratik bir toplumda en temel haktır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1 gereğince, hâkimlerin özlük haklarını ve bağımsızlıklarını derinden etkileyen uyuşmazlıkların çözümünde nihai kararı veren kurulların (somut olayda Polonya Ulusal Yargı Konseyinin) bağımsız ve tarafsız bir mahkeme niteliği taşıması veya en azından verdikleri idari kararların böyle bir bağımsız mahkemenin mutlak denetimine açık olması hukuki bir zorunluluktur.

Yerleşik içtihat prensipleri doğrultusunda, mahkeme veya yargısal nitelikli bir itiraz kurulunun kanunla kurulmuş, bağımsız ve tarafsız sayılabilmesi için yürütme organından tamamen bağımsız olması, üyelerinin atanma usullerinin dış siyasi baskılara kapalı olması ve kararlarının hukuki bir gerekçeye dayanması gerekmektedir. Mahkeme, yargı mensuplarının bağımsızlıklarını doğrudan etkileyen idari konularda hukuki dinlenilme ve kararın gerekçesini öğrenme haklarının, adil yargılanmanın ayrılmaz ve devredilmez bir parçası olduğunu kesin bir kurala bağlamıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda AİHM, başvurucu hâkimin kendi iradesi dışında ceza dairesinden alınarak kendisinin uzmanlık alanı olmayan aile dairesine geçirilmesini, doğrudan çalışma koşullarını, mesleki teminatını ve yargısal bağımsızlığını zedeleyen ağır bir müdahale olarak değerlendirmiştir. Mahkeme, her ne kadar Polonya iç hukuku Ulusal Yargı Konseyinin görev yeri değişikliği kararlarına karşı yargı yolunu açıkça kapatmış olsa da, bu durumun Eskelinen testinin ikinci aşamasını geçemediğini kesin olarak tespit etmiştir. Devletin, bir hâkimin görev yerini değiştirmesini salt idari takdir yetkisi veya kamu yararı ile açıklayamayacağı, ortada yargı bağımsızlığını doğrudan tehdit eden bir uyuşmazlık olduğu ifade edilmiştir.

AİHM, uyuşmazlıkta tek itiraz mercii olan Polonya Ulusal Yargı Konseyinin yapısını ve işleyişini de kapsamlı bir şekilde incelemiştir. 2017 yılında Polonya'da hayata geçirilen tartışmalı yasal değişikliklerle yapısı tamamen değiştirilen bu Konseyin, yürütme ve yasama organlarından bağımsız olma niteliğini geri dönülemez biçimde yitirdiği vurgulanmıştır. Konseyin başvurucunun itirazını incelerken onu duruşmaya çağırmaması, yazılı veya sözlü savunma alma gereği duymaması ve nihai ret kararında hiçbir hukuki gerekçe sunmaması, idari sürecin adil yargılanma ilkelerine ve hukukun üstünlüğüne tamamen aykırı yürütüldüğünü kanıtlamıştır. Üstelik, bölge mahkemesi başkanının söz konusu atama işlemini yaparken gerekli kurul görüşlerini almaması nedeniyle işlemin usule aykırı olduğu bir üst mahkemece açıkça tespit edilmiş olmasına rağmen, Konseyin bu ağır hukuki eksikliği göz ardı ederek ret kararı vermesi açık bir keyfiliğin göstergesi olarak kabul edilmiştir.

Başvurucunun kendi uzmanlık alanı dışındaki bir daireye atanmasına karşı itiraz edebileceği, bağımsız ve tarafsız niteliklere sahip hiçbir etkin yargı merciinin bulunmaması, mahkemeye erişim hakkının özünü temelden zedelemiştir. Hâkimlerin tayin, terfi, sürgün ve görev yeri değişikliklerinde siyasi keyfiliği önleyecek asgari usuli güvencelerin sağlanamaması, adalet sisteminin temel taşı olan yargı bağımsızlığına ve kuvvetler ayrılığına yönelik son derece ciddi bir tehdit olarak değerlendirilmiştir.

Sonuç olarak AİHM, başvurucunun bağımsız bir mahkemeye erişim hakkının engellendiği gerekçesiyle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 6. maddesinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.