Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Gizli tanık beyanı tek başına mahkûmiyete yetmez.
• Sanığa iddiaların aksini ispatlama imkânı sunulmalıdır.
• Savunmanın delil toplama talepleri gerekçesiz reddedilemez.
• Silahların eşitliği yargılamanın bütününde sağlanmalıdır.
• Belirleyici delile karşı dengeleyici güvenceler oluşturulmalıdır.

Bu karar, ceza yargılamalarında gizli tanık beyanlarının mahkûmiyet hükmüne esas alınması durumunda, sanığın savunma haklarının nasıl korunması gerektiği hususunda hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, sadece gizli tanık ifadelerine dayanılarak mahkûmiyet kararı verilemeyeceğini, özellikle bu beyanların hükümde belirleyici nitelikte olduğu hâllerde sanığa mutlaka dengeleyici hukuki güvenceler sunulması gerektiğini bir kez daha somut bir biçimde vurgulamıştır. Sanığın, gizli tanığın aleyhe olan ifadelerini çürütmeye yönelik teknik inceleme taleplerinin, örneğin HTS baz istasyonu kayıtlarının araştırılması isteklerinin ilk derece mahkemesi tarafından dikkate dahi alınmaması, adil yargılanma hakkının özüne dokunan ağır bir eksiklik olarak nitelendirilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu karar, derece mahkemelerinin savunma makamının delil toplama taleplerini yanıtsız bırakamayacağını, iddia makamı ile savunma makamı arasında usule ilişkin adil bir denge kurulmasının mutlak bir anayasal zorunluluk olduğunu göstermektedir. Özellikle terör ve örgütlü suç yargılamalarında sıklıkla başvurulan gizli tanık müessesesinin, sanığı yargılama esnasında usul bakımından tamamen dezavantajlı ve çaresiz bir duruma düşürmemesi gerektiği ilkesi pekiştirilmiştir. Uygulamada mahkemeler, tek veya belirleyici delilin gizli tanık olduğu dosyalarda sanığın karşı delil sunma, itiraz etme ve bu delilleri bağımsız bir biçimde inceletme taleplerini çok daha titiz bir şekilde değerlendirmek ve reddedilecekse dahi bunu ikna edici şekilde gerekçelendirmek zorundadır. Bu durum, çelişmeli yargılama ve silahların eşitliği ilkelerinin temel bir gereği olarak içtihat hukukumuzda vazgeçilmez bir emsal teşkil etmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, kapatılan bir üniversitede akademisyen olarak görev yapmaktayken, 2012 yılında gerçekleştirilen ALES sınavı sorularının sınavdan önce yasa dışı yollarla ele geçirilmesi ve örgüt mensuplarına dağıtılması iddialarına ilişkin olarak yürütülen bir ceza soruşturmasına dâhil edilmiştir. Bu kapsamda başvurucu hakkında silahlı terör örgütüne üye olma ve kamu kurum ile kuruluşlarının zararına dolandırıcılık suçlamalarıyla dava açılmıştır. Yargılama sürecinde "Mert" kod adlı bir gizli tanık, başvurucunun İstanbul'da bir yurtta diğer örgüt üyelerine yemin ettirerek sınav sorularını dağıttığını iddia etmiştir.

Başvurucu ise bu iddiaları kesin bir dille reddetmiş, olay günü gizli tanığın belirttiği adreste ve kişilerle bir arada bulunmadığını, gizli tanığın kendisine iftira attığını belirtmiştir. İddiaların asılsız olduğunu kanıtlamak amacıyla, olay tarihinde nerede bulunduğunu gösterecek olan telefonuna ait HTS (baz istasyonu sinyal) kayıtlarının ilgili kurumlardan getirtilerek incelenmesini talep etmiştir. Ancak yargılamayı yapan ağır ceza mahkemesi, başvurucunun HTS kayıtlarının incelenmesi yönündeki bu ısrarlı talebini herhangi bir karar vermeksizin veya gerekçe göstermeksizin yanıtsız bırakmıştır. Neticede mahkeme, büyük ölçüde söz konusu gizli tanığın beyanlarına dayanarak başvurucuyu hapis cezasına çarptırmıştır. Başvurucu, lehine olan delillerin toplanmaması ve mahkeme önünde iddia makamına karşı açıkça zayıf duruma düşürülmesi nedeniyle silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiğini belirterek bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine dayanmıştır.

Silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarına iddia ve savunmalarını sunma noktasında makul ve eşit imkânlar tanınmasını, bir tarafın diğerine nazaran usul yönünden ciddi bir şekilde dezavantajlı konuma düşürülmemesini gerektirir. Çelişmeli yargılama ilkesi ise tarafların dosyaya sunulan tüm delillerden haberdar olmasını, mahkemenin kararını etkileyecek hususlarda görüş bildirmesini ve aleyhe olan delillere karşı çıkma veya onları özgürce tartışma imkânına sahip olmasını anayasal bir güvence altına alır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, belirli bir davada delilleri değerlendirme ve gösterilen bir delilin davayla ilgili olup olmadığına karar verme yetkisi kural olarak yargılamayı yürüten derece mahkemesine aittir. Anayasa Mahkemesinin görevi bu delilleri yeniden değerlendirmek değildir. Ancak sanığın kendisinin tek başına elde etme olanağı bulunmayan deliller bakımından (örneğin kurumlardan istenecek HTS ve baz sinyali kayıtları), yargı makamlarınca savunmaya iddiaların aksini ortaya koyma hususunda makul imkânların sunulması adil yargılanmanın olmazsa olmaz bir şartıdır.

Özellikle gizli tanık beyanlarının söz konusu olduğu ceza davalarında, tanığın kimliğinin sanıktan gizlenmesi, savunma tarafı için normal koşullarda bulunmayan ağır zorluklar yaratır. Bu nedenle, gizli tanık ifadesinin verilecek mahkûmiyet hükmünün dayandığı tek veya belirleyici temel delil olması hâlinde, savunma tarafına dengeleyici güvenceler sağlayan bir usulün yürütülüp yürütülmediği büyük önem taşımaktadır. Sanığın veya müdafiinin, tanığın güvenilirliğini ve doğruluğunu doğrudan sorgulama fırsatına sahip olmadığı durumlarda, sanığın ileri sürdüğü karşı delillerin toplanması taleplerinin mahkemece gerekçesiz bırakılması, adil yargılanma hakkı ile korunan usule ilişkin tüm güvencelerin temelden zedelenmesine ve adaletin tecellisine gölge düşmesine yol açar.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvuruya konu ceza yargılamasının tüm aşamalarını incelediğinde, ilk derece mahkemesinin mahkûmiyet hükmünü belirleyici ölçüde gizli tanık "Mert"in beyanlarına dayandırdığını açıkça tespit etmiştir. Mahkeme, gizli tanığın başvurucunun örgüt içindeki akademik yapılanmada sorumlu olduğu ve ALES sınav sorularını örgüt üyelerine dağıttığı yönündeki ifadelerini temel almış, hatta bu ifadelere dayanarak başvurucuya verilen cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak artırılmasına hükmetmiştir. Böylece gizli tanık anlatımları, sadece mahkûmiyetin verilmesinin değil, cezanın belirlenmesi ve bireyselleştirilmesinin de en temel dayanağı olmuştur.

Yargılama safahatında başvurucu, katıldığı duruşmalarda gizli tanığın aleyhindeki beyanlarını kesin bir dille reddetmiştir. Olay yeri olarak belirtilen yurtta bulunmadığını öne sürerek, kendisinin ve iddiaya konu diğer kişilerin telefonlarına ait HTS (baz sinyali) kayıtlarının mahkemeye getirtilerek teknik bir inceleme yapılmasını talep etmiştir. Ayrıca başvurucu ile söz konusu suça iştirak ettiği iddia edilen diğer sanıklar da duruşmalarda birbirlerini tanımadıklarını savunmuşlardır. Buna rağmen, ilk derece mahkemesinin başvurucunun HTS kayıtlarının incelenmesine yönelik yazılı ve sözlü talepleri hakkında olumlu veya olumsuz herhangi bir değerlendirme yapmadığı, bu kritik talepleri gerekçesiz bir şekilde tamamen cevapsız bıraktığı anlaşılmıştır.

Gizli tanık ifadelerinin belirleyici delil niteliği taşıdığı bu tür ağır yaptırımlı ceza davalarında, savunmaya dengeleyici güvencelerin sağlanması en temel anayasal zorunluluklardan biridir. Başvurucunun, kendisine isnat edilen suçlamaları ve aleyhindeki gizli tanık beyanlarını çürütebilmek amacıyla ileri sürdüğü en güçlü usuli savunma araçlarından biri olan HTS kayıtlarının incelenmesi talebinin dikkate alınmaması, iddia makamı ile savunma makamı arasındaki dengenin savunma aleyhine ciddi şekilde bozulmasına yol açmıştır. Mahkemenin delil toplama yönündeki bu pasif ve gerekçesiz tutumu, başvurucuyu yargılama mekanizması içinde usule ilişkin imkânlar bakımından açıkça zayıf duruma düşürmüştür.

Bütün bu süreçler bir arada değerlendirildiğinde, gizli tanığın verdiği ifadenin inanılırlığını ve güvenilirliğini sınama fırsatını teminat altına alan hiçbir telafi edici önlemin yargılamayı yapan mahkemece alınmadığı görülmüştür. Hükmün büyük ölçüde sanığın çürütme imkânı bulamadığı bu gizli tanık ifadelerine dayandırılması karşısında, adil yargılanma ölçütleri içinde yer alan anayasal hakların adil bir şekilde gözetilmediği tespiti yapılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun usule ilişkin imkânlar bakımından zayıf duruma düşürüldüğü gerekçesiyle silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiğine hükmetmiş, ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması ve yeniden yargılama yapılması için başvuruyu kabul etmiştir.