Anayasa Mahkemesi Özlem Öcal Kararı 2022/13051 B.

Bu karar hukuken, mahkemeler tarafından verilen kararlara karşı kanun yollarına başvuru sürelerinin hesaplanmasında "tefhim" (yüze karşı okuma) kavramının anayasal standartlar çerçevesinde nasıl anlaşılması ve uygulanması gerektiğini son derece net bir şekilde ortaya koymaktadır. Kısa kararın duruşmada tefhim edilmesi, eğer kararın temel gerekçesini içermiyorsa, tek başına istinaf veya temyiz gibi kanun yolu sürelerini başlatmaya elverişli bir hukuki işlem olarak kabul edilmemektedir. Anayasa Mahkemesi, bireylerin mahkemece hangi hukuki ve maddi temellere dayanılarak aleyhlerine karar verildiğini bilmeden, eksiksiz ve etkili bir kanun yolu başvurusu yapmalarının beklenemeyeceğini, bu durumun yargılama öznelerine aşırı ve orantısız bir külfet yüklediğini vurgulamaktadır. Bu bağlamda, kanun yolu başvuru süresinin ancak gerekçeli kararın tebliğ edilmesiyle veya gerekçenin bütünüyle tefhim edilmesiyle başlayabileceği hukuki bir zorunluluk olarak teyit edilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu karar, özellikle ilk derece mahkemelerinin tefhim ile süre başlatan usul kurallarını uygularken anayasal güvenceleri, adil yargılanma hakkını ve hak arama hürriyetini nasıl gözetmeleri gerektiği konusunda kesin bir rehber niteliği taşımaktadır. Uygulamada sıkça karşılaşılan, gerekçe henüz tam olarak yazılmadan salt hüküm fıkrasının (kısa kararın) duruşmada okunmasıyla sürenin şeklen başlatılması ve bu nedenle hak kayıplarının yaşanması sorununa Anayasa Mahkemesi çok net bir anayasal sınır çekmiştir. Mahkemeye erişim hakkının özüne dokunan bu tür katı usul yorumları, adil yargılanma hakkının ihlali olarak değerlendirilmekte olup, tüm derece mahkemeleri ve istinaf mercileri için süre tutum dilekçesi veya gerekçeli kararın usulüne uygun tebliğine kadar sürenin işlemeyeceği yönünde bağlayıcı, yeknesak bir uygulama standardı getirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, hakkında açılan bir ihalenin feshi davasında verilen aleyhteki karara karşı üst mahkemeye itiraz etmek (istinaf) istemiştir. İlk derece mahkemesi, duruşmada sadece hüküm fıkrasını içeren kısa kararı yüzüne karşı okumuş (tefhim etmiş), ancak kararın dayandığı gerekçeyi açıklamamıştır. Başvurucu, kanun yolu başvurusunu kararın gerekçesini öğrendikten sonra yapmış, ancak istinaf mahkemesi başvuru süresinin kısa kararın okunduğu tarihten itibaren başladığını belirterek başvurucunun istinaf talebini süre aşımı (geç başvuru) nedeniyle kesin olarak reddetmiştir. Başvurucu bu ret kararına karşı itirazlarını Yargıtay'a taşımış, Yargıtay'ın da kararı onaması üzerine, kanun yolu süresinin gerekçesiz kısa karar ile başlatılmasının adil yargılanma hakkını ve mahkemeye erişimini engellediğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın temelinde, Anayasa m.36 ile güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın en önemli temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı yatmaktadır. Mahkemeye erişim hakkı, kişilerin hukuki uyuşmazlıklarını bir yargı merciine taşıyabilmelerini, iddia ve savunmalarını etkin bir biçimde sunabilmelerini ve uyuşmazlığın esası hakkında adil bir karar verilmesini isteyebilmelerini güvence altına alır. Kanun yollarına başvuru için kanun koyucu tarafından öngörülen hak düşürücü süreler de bu hakkın kullanımını doğrudan etkileyen, yargılamanın makul sürede bitirilmesini hedefleyen usul kurallarıdır.

Anayasa Mahkemesi, mahkemeye erişim hakkının ihlal edip edilmediğini değerlendirirken, kanun yolu sürelerinin başlatılmasında ve hesaplanmasında mahkemelerin öngörülebilirlik ve orantılılık ilkelerini temel alıp almadığına dikkat etmektedir. Anayasa m.141 uyarınca mahkemelerin bütün kararlarının gerekçeli olarak yazılması zorunludur. Yerleşik anayasa yargısı içtihatlarına göre, bir mahkeme kararının gerekçesi açıklanmadan sadece hüküm fıkrasının (kısa kararın) duruşmada tefhim edilmesi, kararın dayandığı hukuki ve maddi temelleri taraflara usulünce bildirmez. Tarafların, kararın hangi hukuki gerekçelere dayandığını bilmeden geçerli itiraz sebeplerini oluşturmaları ve hukuken etkili bir kanun yolu başvurusunda bulunmaları kendilerinden beklenemez.

Bu bağlamda Anayasa Mahkemesi, kanun yolu başvuru süresinin tefhimden itibaren başlayabilmesi için, duruşmada tefhim edilen kararın mutlaka gerekçeli olması gerektiğini temel bir anayasal hukuk kuralı olarak benimsemektedir. Eğer derece mahkemesi, duruşmada kararın gerekçesini açıklamamışsa ve sadece kısa kararı okumakla yetinmişse, kanun yoluna başvuru süresinin başlatılması ancak gerekçeli kararın taraflara tebliğ edilmesiyle mümkün olabilir. İstinaf veya temyiz merciinin, usul kanunlarındaki "tefhimden itibaren" ibaresini, gerekçesiz kısa karar için de şeklen uygulayarak süreyi fiilen başlatması ve bu yolla başvuruyu süre aşımından reddetmesi, kişilere katlanılması zor bir külfet yüklemekte ve adil yargılanma şemsiyesi altındaki mahkemeye erişim hakkına yapılan ölçüsüz bir müdahale niteliği taşımaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun somut olaydaki iddialarını incelediğinde öncelikle derece mahkemelerindeki yargılama sürecindeki usuli işlemleri, kararın tefhim ve tebliğ aşamalarını detaylıca ele almıştır. Başvurucu, ilk derece mahkemesinin duruşmada açıkladığı kısa kararında hükmün gerekçesini öğrenememiştir. İstinaf kanun yoluna başvuru süresinin, gerekçesi açıklanmamış kısa kararın tefhiminden (yüze karşı okunmasından) itibaren başlatılarak hesaplanması, Anayasa Mahkemesi tarafından daha önceki yerleşik ilkeler çerçevesinde titizlikle değerlendirilmiştir.

Somut uyuşmazlıkta, başvurucuya mahkeme tarafından kararın nihai gerekçesi duruşma esnasında açıklanmadığı hâlde ve kanun yolu süresinin gerekçeli kararın tebliğinden itibaren başlayacağı kuralının doğasına rağmen, istinaf merciinin süreyi tefhim tarihinden itibaren başlatması hukuki bir öngörülemezlik yaratmıştır. Anayasa Mahkemesinin yerleşik tespitlerine göre, gerekçesi açıklanmamış bir hükmün hukuken eksiksiz bir şekilde tefhim edilmiş sayılamayacağı ve gerekçeli karar tebliğ ya da bütün unsurlarıyla tefhim edilmeden kanun yoluna başvuru süresinin başlamayacağı sabittir. Kararın gerekçesini bilmeyen başvurucudan, sırf kısa kararın duruşmada yüzüne karşı okunmuş olması nedeniyle süresi içinde gerekçeli bir istinaf başvurusunda bulunmasını beklemek, ona oldukça ağır, haksız ve yerine getirilmesi imkânsız bir külfet yüklemektir.

İstinaf merciinin somut olayın şartlarında başvuru süresini, karar gerekçesi henüz tam olarak ortaya konmadan başlatması şeklindeki şekilci ve katı yorumu, mahkemeye erişim hakkına yönelik orantısız bir müdahale oluşturmuştur. Başvurucunun yasal hakkını kullanmak için katlanmak zorunda kaldığı bu külfet, kanun yolu süre kurallarıyla hedeflenen idari istikrar, hukuki belirlilik ve usul ekonomisi gibi meşru amaçlarla hiçbir şekilde orantılı bulunmamıştır. Sonuç itibarıyla, başvurucunun usule ilişkin hakkını gereği gibi kullanamadığı, hukuki argümanlarını üst mahkemeye taşıyamadığı ve adalete erişiminin ölçüsüz bir şekilde engellendiği somut delillerle tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.