Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Gerekçeli karar hakkı adil yargılanmanın temelidir.
• Derece mahkemeleri esaslı itirazları yanıtsız bırakamaz.
• Mülkiyet hakkı orantısız tazminatlarla ihlal edilemez.
• Yoklukta verilen kararlar istinafta telafi edilebilir.

Bu karar, adil yargılanma hakkı kapsamında mahkemelerin gerekçeli karar verme yükümlülüğü ile mülkiyet hakkı arasındaki hassas dengeyi uluslararası hukuk standartları çerçevesinde ortaya koymaktadır. AİHM, tarafların uyuşmazlığın sonucuna doğrudan etki edebilecek kadar önemli, somut ve belirleyici nitelikteki hukuki iddialarının derece mahkemeleri tarafından hiçbir şekilde dikkate alınmamasını ve tamamen yanıtsız bırakılmasını, Sözleşme'nin 6. maddesinin açık bir ihlali olarak nitelendirmiştir. Üst mahkemelerin, sadece şablon ifadelerle yetinip kilit itirazları karşılamaması, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini de zedelemektedir.

Öte yandan, emsal niteliğindeki bu karar, özel hukuk uyuşmazlıklarında dahi devletin mülkiyet hakkını koruma konusundaki pozitif yükümlülüklerine vurgu yapması açısından uygulamada büyük bir öneme sahiptir. Ticari davalarda, mahkemelerin tarafların müterafik kusur oranlarını ve zararın objektif öngörülebilirliğini hiç incelemeden, otomatik olarak fahiş tazminatlara hükmetmesi ve bu kararların icra ihaleleriyle telafisi imkânsız malvarlığı kayıplarına yol açması, mülkiyet hakkına ölçüsüz bir müdahale oluşturmaktadır. Karar, yerel mahkemelerin uyuşmazlıklara sadece şekli bir forum sağlamasının yeterli olmadığını, aynı zamanda mülkiyet hakkını koruyacak adil ve etkili bir yargısal denetim mekanizması sunmaları gerektiğini net bir şekilde göstermektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu şirket Seksimp Group SRL, sahip olduğu domuz ahırlarını ve arazilerini kiraladığı T. Şirketine karşı bir hukuki uyuşmazlığın tarafı olmuştur. Kiracı T. Şirketi, başvurucu şirketin mülkleri fiilen teslim etmediğini ve kira ödemesi için doğru banka bilgilerini sağlamadığını iddia ederek kira sözleşmesinin feshini ve fahiş miktarda maddi tazminat talep etmiştir. T. Şirketi, mülklerin teslim edilmemesi nedeniyle üçüncü bir şirketle yaptığı başka bir ticari sözleşmeyi ihlal ettiğini ve bu sebeple yüksek cezai şartlar ödemek zorunda kaldığını ileri sürmüştür. İlk derece mahkemesi, başvurucu şirketin yokluğunda davayı kabul ederek yıllık kiranın yaklaşık yirmi katı tutarında bir tazminata hükmetmiştir. Bu karar sonucunda başvurucu şirketin tüm malvarlığı icra yoluyla satılmıştır. Başvurucu şirket ise tazminatın orantısız olduğunu ve yargılamanın adil yapılmadığını belirterek AİHM'e başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesi (adil yargılanma hakkı), mahkemelerin verdikleri kararların dayandığı gerekçeleri yeterli ve açık bir biçimde göstermelerini zorunlu kılmaktadır. Yerleşik içtihatlara göre, bu yükümlülük mahkemelerin her argümana detaylı bir yanıt vermesini gerektirmese de, davanın sonucunu doğrudan etkileyebilecek nitelikteki esaslı itirazların mahkemeler tarafından incelendiğinin ve bunlara açık bir yanıt verildiğinin gösterilmesini emreder. Mahkemelerin tarafların kilit argümanlarını tamamen görmezden gelmesi, yargılamanın hakkaniyetini zedeler.

Mülkiyet hakkının korunmasını düzenleyen Ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesi ise, kişilerin malvarlığına yapılan her türlü müdahalenin hukuka uygun olmasını, meşru bir amaç taşımasını ve bireyin hakları ile kamu yararı arasında adil bir denge kurmasını şart koşar. AİHM doktrininde, devletlerin özel hukuk kişileri arasındaki uyuşmazlıklarda dahi mülkiyet hakkını koruyacak yeterli usuli güvenceleri sağlayan etkili bir yargısal sistem kurma yönünde pozitif yükümlülükleri bulunmaktadır.

Uyuşmazlığın temelinde yatan yerel hukuka göre, zararın tazmini talep edildiğinde, yalnızca objektif olarak öngörülebilir nitelikteki doğrudan zararların giderilmesi esastır. Nitekim ilgili Moldova Medeni Kanunu'nun 610. maddesi ve 612. maddesi, tazminat miktarının belirlenmesinde zarara uğrayan tarafın olası müterafik kusurunun (zararın doğmasına veya artmasına katkısının) mutlaka mahkemelerce değerlendirilmesi gerektiğini hüküm altına almaktadır. Mahkemelerin bu temel borçlar hukuku kurallarını göz ardı ederek, taraflar arasındaki asıl sözleşmenin değerini katbekat aşan ve üçüncü kişilerle yapılan yüksek riskli sözleşmelerden doğan dolaylı cezai şartları otomatik olarak borçluya yüklemesi, mülkiyet hakkına yönelik açık bir ihlal tehlikesi doğurur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

AİHM, ilk derece mahkemesindeki yargılamanın başvurucu şirketin yokluğunda yapılmasını incelemiş, tebligatların iade edilmesine rağmen şirketin daha sonra istinaf aşamasında davaya katılarak iddialarını detaylıca sunma imkânı bulduğunu tespit etmiştir. Üst mahkemenin davayı esastan yeniden inceleme yetkisi bulunduğundan, ilk derece aşamasındaki yokluğun yargılamanın bütününü adaletsiz kılmadığına hükmedilmiştir.

Ancak gerekçeli karar hakkı yönünden yapılan incelemede, başvurucu şirketin istinaf ve temyiz aşamalarında ileri sürdüğü son derece kritik savunmaların yerel mahkemelerce tamamen yanıtsız bırakıldığı görülmüştür. Başvurucu şirket, yıllık kirası 3.600 avro olan bir sözleşmenin ihlali iddiasıyla tam 72.370 avro tazminata hükmedilmesinin mantıksız ve orantısız olduğunu, davacı şirketin zararın doğmasında kendi ağır kusurunun bulunduğunu ve talep edilen meblağın sözleşme kurulurken öngörülebilir olmadığını ısrarla dile getirmiştir. AİHM, davanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek bu esaslı ve kilit argümanların hiçbir şekilde tartışılmamasını ve kararlarda karşılanmamasını adil yargılanma hakkının açık bir ihlali olarak nitelendirmiştir.

Mülkiyet hakkı bağlamında ise AİHM, ilk derece mahkemesinin hükmettiği fahiş tazminatın, başvurucu şirketin gıyabında kesinleşerek tüm malvarlığının icra yoluyla üçüncü kişilere satılmasına yol açtığını tespit etmiştir. Yerel mahkemelerin, davacı şirketin kendi üstlendiği aşırı ticari riskleri ve müterafik kusurunu hiç değerlendirmeden, sözleşme bedelinin yirmi katını aşan bir dolaylı zararı doğrudan başvurucu şirkete yüklemesi keyfi ve açıkça mantıksız bulunmuştur. Başvurucu şirket satışı öğrendiğinde icra işlemlerini durdurma şansından yoksun kalmış, usuli itirazları da üst mahkemelerce adil bir şekilde incelenmemiştir. Bu durum karşısında, devletin, mülkiyet hakkını koruyacak uygun ve adil bir yargısal forum sağlama şeklindeki pozitif yükümlülüğünü yerine getirmediği sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak AİHM, adil yargılanma hakkının ve mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.