Anayasa Mahkemesi Murat Kartal Kararı 2021/39024 B.

Bu karar, idari yargılama usulünde mahkemelerin ara kararları üzerine dosyaya sunulan yeni bilgi ve belgelerin karşı tarafa bildirilmesinin ve tarafların iddialarının kararlarda gerekçeli bir şekilde tartışılmasının önemini ortaya koyması bakımından büyük bir hukuki değere sahiptir. Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığın çözümüne doğrudan etki edebilecek ve davanın seyrini değiştirebilecek temel itirazların yargı mercilerince cevapsız bırakılmasının, anayasal bir güvence olan gerekçeli karar hakkını ihlal edeceğini net bir şekilde vurgulamıştır. Özellikle idare hukuku alanında, kamu görevlilerinin özlük haklarına ilişkin uyuşmazlıklarda idarenin tesis ettiği işlemlerin hukuki denetimi yapılırken, idare mahkemelerinin şekli bir denetimin ötesine geçerek maddi gerçeği tarafların eşit katılımıyla araştırması gerektiği bu kararla bir kez daha teyit edilmiştir.

Benzer davalar açısından emsal niteliği taşıyan bu karar, özellikle silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin idari davalarda da titizlikle uygulanması gerektiğine işaret etmektedir. İdarenin mahkemeye sunduğu belgelerin davacıya tebliğ edilmemesi ve davacının bu belgelere karşı beyanda bulunma hakkından mahrum bırakılması, yargılamanın hakkaniyetini zedeleyen temel bir eksiklik olarak nitelendirilmiştir. Uygulamada, idari makamların mahkemelere gönderdiği belge ve savunmalara karşı vatandaşların görüş bildirme hakkının mutlak surette güvence altına alınması gerektiği, aksi takdirde idare karşısında bireyin dezavantajlı bir yargılama konumuna düşürüleceği bu içtihatla kuvvetle vurgulanmıştır. Karar, idari yargıda sıklıkla karşılaşılan evrak üzerinden yürütülen yargılamalarda dahi usuli güvencelerin ihmal edilemeyeceğinin altını çizmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD) Erzurum Gar Müdürlüğünde sözleşmeli personel statüsünde hareket memuru olarak çalışırken, kurumun personel ihtiyacı doğrultusunda trafik kontrolörü olarak geçici görevlendirilmiştir. Bu görevlendirme sonrasında uzun süre ilgili görevi ifa eden başvurucu, fiilen yürüttüğü trafik kontrolörlüğü pozisyonu ile asıl kadrosu olan hareket memurluğu arasındaki maaş farkının tarafına vekâlet ücreti olarak ödenmesini talep ederek kurumuna başvurmuştur. İdare, görevlendirmenin bölge müdürlüğü tarafından yapıldığı ve atamaya yetkili makamın genel müdürlük olduğu gerekçesiyle bu talebi reddetmiştir.

Bunun üzerine başvurucu, hak ettiği vekâlet aylığının yasal faiziyle birlikte ödenmesi ve haksız ret işleminin iptali istemiyle dava açmıştır. İlk derece mahkemesi, başvurucuyu haklı bularak maaş farkının ödenmesine karar vermişse de, idarenin istinaf başvurusu üzerine dosyayı inceleyen bölge idare mahkemesi, idarenin bir ara karara verdiği cevaba dayanarak ilk derece mahkemesinin kararını kaldırmış ve davayı reddetmiştir. Temel uyuşmazlık, başvurucunun davanın esasına etki edecek temel iddialarının istinaf mahkemesince karara bağlanmaması ve idarenin dosyaya sunduğu yeni belgelere karşı başvurucuya söz hakkı verilmemesi sebebiyle adil yargılanma güvencelerinin zedelenip zedelenmediği üzerinde şekillenmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu uyuşmazlığı incelerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkına ve bu hakkın alt unsurları olan gerekçeli karar hakkı ile silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine dayanmıştır. Adil yargılanma hakkı, sadece uyuşmazlığın bir mahkeme önüne götürülmesini değil, aynı zamanda mahkeme önündeki sürecin hakkaniyete uygun, şeffaf ve tarafların haklarını gözeterek yürütülmesini gerektirir.

Adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan gerekçeli karar hakkı, mahkemelerin yargılamada ileri sürülen ve davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki tüm esaslı iddia ve savunmalara makul bir gerekçeyle yanıt vermesini emreder. Mahkemeler, önüne gelen uyuşmazlıklarda maddi olay ve olguların kanıtlanmasını, delillerin değerlendirilmesini ve hukuk kurallarının yorumlanmasını yargı kararında açıkça ortaya koymalıdır. Anayasa m. 141 uyarınca, bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli olarak yazılması emredici nitelikte anayasal bir kuraldır. Aksi bir tutum, bireylerin mahkeme kararlarının arkasındaki hukuki mantığı anlamasını engeller ve keyfiliğe yol açar.

Bununla birlikte, silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarının usule ilişkin haklar bakımından aynı koşullara tabi tutulmasını ve bir tarafın diğerine karşı zayıf duruma düşürülmeden iddia ve savunmalarını sunabilmesini gerektirir. Çelişmeli yargılama ilkesi ise uyuşmazlığın her iki tarafına da dosyaya sunulan tüm delillerden ve iddialardan haberdar olma ve bunlara karşı görüş bildirme imkânı tanınmasını güvence altına alır. Yargılama makamlarının, idare tarafından sunulan belgelere karşı vatandaşa cevap hakkı tanımadan karar tesis etmesi, anayasal usul güvencelerinin doğrudan zedelenmesi anlamına gelmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun gerekçeli karar hakkı ile silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edilip edilmediğini bütüncül bir yaklaşımla detaylı bir biçimde irdelemiştir. Öncelikle, başvurucunun trafik kontrolörlüğü görevini ifa edebilecek yetkinliğe ulaştığı ve fiili görevlendirmede kendisinden kaynaklanan herhangi bir kusurun bulunmadığı dikkate alınmıştır. Başvurucu yargılama boyunca, idarenin tüm vekâleten atama işlemlerini bölge müdürlüğüne yaptırdığını ve vekâlet ücreti taleplerinin "atamanın yetkili makam tarafından yapılmadığı" bahanesiyle kötü niyetli olarak reddedildiğini ısrarla dile getirmiştir.

İstinaf incelemesini yürüten Bölge İdare Mahkemesi, uyuşmazlığın çözümü için idareden ara kararla bilgi ve belge talep etmiş, idarenin sunduğu "sözleşmeli personelin vekâleten atama işlemlerinde yetki devri yapılmadığı, bu atamaların genel müdürlüğün yetkisinde olduğu" yönündeki beyanına dayanarak atamanın yetkili amir tarafından yapılmadığı sonucuna ulaşmış ve davanın reddine karar vermiştir. Ancak Anayasa Mahkemesi, Bölge İdare Mahkemesinin usuldeki bu yetki eksikliğinde fiilen çalışan başvurucunun bir kusuru olup olmadığını, görevlendirmelerin neden idarece sürekli bu şekilde yapıldığını kararında hiçbir şekilde tartışmadığını saptamıştır. Başvurucunun davanın sonucuna doğrudan etki edebilecek nitelikteki bu itirazlarının istinaf kararında tamamen cevapsız bırakılması, gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Dahası, Bölge İdare Mahkemesinin ara kararı üzerine idarenin dosyaya sunduğu bilgi ve belgelere karşı başvurucuya hiçbir şekilde haber verilmemiş ve delillerini sunarak beyanda bulunma fırsatı tanınmamıştır. Anayasa Mahkemesi, başvurucuya bu imkân verilmiş olsaydı, idarenin atama işlemlerinin fiiliyatta nasıl işlediğine, bölge müdürlüklerinin bu görevlendirmeleri nasıl yürüttüğüne dair kendi delillerini mahkemeye sunabileceğine dikkat çekmiştir. Mahkemenin, idarenin sunduğu tek taraflı belgelere dayanarak ve başvurucuya cevap hakkı tanımaksızın doğrudan idare lehine karar vermesi, başvurucuyu idare karşısında usuli açıdan zayıf ve dezavantajlı bir konuma düşürmüştür. Bu tutum, idari yargılamada silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin özüne aykırı bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun adil yargılanma hakkı kapsamında güvence altına alınan gerekçeli karar hakkı ile silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiğine ve ihlallerin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılmasına karar vermiştir.