Anayasa Mahkemesi Memet Çelik Kararı 2021/5125 B.

Bu karar, idari eylemler neticesinde doğan zararlara ilişkin açılacak tam yargı davalarında süre başlangıcının hesaplanması bakımından hukuken büyük bir öneme sahiptir. İdarenin hizmet kusurunun ve zararla olan illiyet bağının olay anında bilinemediği durumlarda, dava açma süresinin doğrudan olayın gerçekleştiği tarihten itibaren başlatılması, kişilerin mahkemeye erişim hakkını ölçüsüz biçimde sınırlandırmaktadır. Anayasa Mahkemesinin bu tespiti, idari yargılamada usul kurallarının hakkın özüne dokunacak ve davanın esasına girilmesini engelleyecek şekilde aşırı şekilci yorumlanamayacağını net bir biçimde göstermektedir. Özelikle istihbarat zafiyeti ve önlem alma yükümlülüğünün ihlali gibi idari kusurların, sıradan vatandaş tarafından olay anında bilinmesinin beklenemeyeceği gerçekliği karşısında hukuki korumanın etkin şekilde sağlanması bir zorunluluktur.

Verilen ihlal kararı, idari yargıda tam yargı davaları için öngörülen dava açma sürelerinin hesaplanmasında mahkemelerin katı yorumlardan kaçınması gerektiğini emsal niteliğinde ortaya koymaktadır. İdarenin kusurunun olaydan yıllar sonra bir müfettiş raporu veya açılan bir ceza davası ile öğrenildiği senaryolarda, yargı mercilerinin "olay tarihi" odaklı klasik süre başlangıcı yaklaşımı hak arama hürriyetini zedelemektedir. Bu karar, idarenin kusurunu ve zararla olan illiyet bağını fiilen ve hukuken sonradan öğrenen vatandaşların hak arama özgürlüğünü güvence altına alması bakımından uygulamada emsal teşkil edecek güçlü bir içtihattır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucunun babası, 11 Mayıs 2013 tarihinde Hatay'ın Reyhanlı ilçesinde meydana gelen ve 51 kişinin hayatını kaybettiği bombalı terör saldırısında yaşamını yitirmiştir. Saldırının ardından hazırlanan İçişleri Bakanlığı Mülkiye Müfettişliği raporuyla ve 19 Ocak 2015 tarihinde idareciler hakkında açılan ceza davasıyla, emniyet birimlerinin istihbarat bilgisine rağmen yeterli önlem almadığı ve olayda idarenin açık hizmet kusuru bulunduğu ortaya çıkmıştır. Bunun üzerine başvurucu, idarenin ihmali nedeniyle uğradığı manevi zararların tazmini talebiyle idareye başvurmuş, talebin reddi üzerine tam yargı davası açmıştır. Ancak idare mahkemesi, davanın olayın yaşandığı 2013 yılından itibaren yasal süreler içinde açılmadığını belirterek davayı süre aşımı gerekçesiyle reddetmiştir. Uyuşmazlık, idarenin hizmet kusurunun olaydan çok sonra açılan ceza davasıyla öğrenilmesine rağmen, dava açma süresinin patlamanın gerçekleştiği tarihten başlatılmasının hakkaniyete ve hukuka uygun olup olmadığı noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken Anayasa'nın 36. maddesinde düzenlenen hak arama hürriyeti ve adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkı ilkelerine dayanmıştır. Mahkemeye erişim hakkı, kişilerin uyuşmazlıklarını bir yargı merci önüne taşıyabilmelerini, uyuşmazlığın etkili bir şekilde esastan incelenmesini ve karara bağlanmasını güvence altına alır. Bu hak mutlak olmayıp idari istikrarın sağlanması gibi meşru amaçlarla sınırlandırılabilir. Ancak dava açma sürelerine ilişkin getirilen sınırlamaların ve bu kuralların yargı mercilerince yorumlanış biçiminin, hakkın özünü zedelemeyecek ölçüde olması ve ölçülülük ilkesine riayet etmesi şarttır.

İdari yargılama hukukunda, idari eylemlerden doğan zararların tazmini maksadıyla açılacak tam yargı davalarının süreleri 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 13 kapsamında düzenlenmiştir. Kural olarak, eylemin ve zararın öğrenildiği tarihten itibaren belirli süreler içinde idareye başvurulması ve dava açılması gerekmektedir. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre; eylemin idariliğinin, zararın veya zararla idari eylem arasındaki illiyet bağının olay anında bilinemediği durumlarda, dava açma süresinin eylem tarihinden itibaren başlatılması hak arama özgürlüğünü anlamsız kılmaktadır.

Özellikle idarenin kusurunun sonradan yapılan çeşitli araştırmalar, inceleme raporları veya ceza yargılamaları neticesinde ortaya çıktığı hâllerde, dava açma süresinin hak sahibinin henüz dava hakkı doğduğundan haberdar olmadığı bir dönemde işlemeye başlatılması orantısız bir müdahaledir. Yargı mercilerinin yasal süreleri hesaplarken aşırı şekilci yaklaşımlardan kaçınması ve sürenin başlangıcını, hizmet kusurunun ve illiyet bağının makul olarak öğrenilebildiği tarihten itibaren belirlemesi, hukuki güvenlik ilkesinin ve mahkemeye erişim hakkının doğal bir gereğidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun babasının ölümüne neden olan terör saldırısında, kamu makamlarının güvenlik zafiyeti ve hizmet kusuru bulunduğuna dair bilginin saldırı anında (11 Mayıs 2013) başvurucu tarafından bilinemeyeceğini tespit etmiştir. İdarenin olayda kusurunun bulunabileceği durumu, ancak İçişleri Bakanlığı Mülkiye Müfettişliği tarafından çok sonra hazırlanan rapor ve ihmali olduğu düşünülen kamu görevlileri hakkında görevi kötüye kullanma suçundan 19 Ocak 2015 tarihinde açılan ceza davasıyla gün yüzüne çıkmıştır.

Başvurucunun, söz konusu idari eylemsizliği, istihbarat bilgisinin değerlendirilmemesinden kaynaklanan zafiyeti ve zararla idari eylem arasındaki illiyet bağını olayın yaşandığı tarihte derhâl öğrenmesinin beklenemeyeceği hukuken açıktır. Dolayısıyla, başvurucudan olayın gerçekleştiği tarih esas alınarak idari başvuru yapıp dava açmasının beklenmesi, kendisine katlanılamaz ve orantısız bir külfet yüklemektedir. İdare mahkemesinin, idarenin tazminat sorumluluğunu doğuracak eylemsizliğin sonradan öğrenildiği gerçeğini göz ardı ederek, süre başlangıcını mekanik bir biçimde doğrudan patlama tarihinden başlatması, mahkemeye erişim hakkına yönelik aşırı katı ve şekilci bir yorumdur. Bu yorum, uyuşmazlığın esasına girilmesini engelleyerek başvurucunun dava açma ve hakkını arama imkânını fiilen imkânsız hâle getirmiştir.

Yargılama sürecinde Danıştay Onuncu Dairesinin de önce bu hukuki durumu saptayarak süre ret kararını bozmasına karşın, sonrasında karar düzeltme aşamasında hiçbir ek gerekçe göstermeksizin kendi bozma kararını kaldırıp mahkeme kararını onaması, usul kurallarının hakkın özünü zedeleyecek biçimde katı uygulandığını teyit etmektedir. Dava açma süresinin, hizmet kusurunun açıkça öğrenildiği ceza davasının açılış tarihinden başlatılması gerekirken klasik eylem tarihinden başlatılması, hak arama özgürlüğü ve ölçülülük ilkesiyle açıkça bağdaşmamaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, yargı mercilerinin dava açma süresine ilişkin aşırı şekilci yorumunun başvurucunun mahkemeye erişim hakkını ölçüsüz biçimde sınırlandırdığına hükmederek Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.