Anayasa Mahkemesi Samnar Food Stuff Ticaret Kararı 2022/21094 B.

Bu karar, idari yaptırımlara karşı yapılan itirazların yargı mercilerince nasıl incelenmesi gerektiği hususunda kritik ve emsal nitelikte bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, idari para cezalarının iptali istemiyle açılan davalarda, başvurucuların davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve savunmalarının yerel mahkemelerce kesinlikle görmezden gelinemeyeceğini net bir biçimde vurgulamıştır. Özellikle ekonomik kabahatler kapsamında uygulanan ağır idari para cezalarında, mahkemelerin yalnızca idarenin tek taraflı sunduğu belgelere dayanarak şekli bir inceleme yapmak yerine, hukuki ve maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için derinlemesine bir değerlendirme yapması gerektiği ortaya konulmuştur.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi oldukça yüksektir ve uygulamada geniş yankı uyandıracaktır. Yargı mercileri, idarenin tesis ettiği yaptırım işlemlerini denetlerken sadece şekli tespitlerle yetinemeyecek, itiraz eden tarafın sunduğu banka kayıtları gibi karşı delilleri de titizlikle incelemek ve tartışmak zorunda kalacaktır. İhracat bedellerinin yurda getirilmesi ve ihracat hesabının kapatılmasına dair sorumlulukların birbirinden bağımsız olarak ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir.

Uygulamada, sulh ceza hâkimliklerinin idari para cezalarına yönelik itirazları reddederken matbu ve yetersiz gerekçeler kullanmasının önüne geçilmesi hedeflenmektedir. Bu karar, vatandaşların ve şirketlerin idari yaptırımlara karşı yürüttükleri hukuk mücadelesinde, savunma haklarının etkin bir biçimde kullanılabilmesi ve mahkemelerin silahların eşitliği ilkesi çerçevesinde adil bir yargılama yürütebilmesi adına son derece güçlü bir anayasal güvence sağlamaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

İhracat alanında faaliyet gösteren Samnar Food Stuff Ticaret Ltd. Şti., ihracat bedellerini yasal süresi içinde yurda getirmediği gerekçesiyle Vergi Dairesi tarafından kendisine kesilen 34.105,16 TL tutarındaki idari para cezasına karşı sulh ceza hâkimliğine itiraz başvurusunda bulunmuştur. Şirket, ihracat bedelinin tamamını kanuni süresi zarfında yurda getirdiğini, aracı bankanın yaptığı hatalı işlem yüzünden ilgili kuruma ihbarda bulunulduğunu ifade etmiştir. Ayrıca, ihracat hesabının kapatılması için kendisine mevzuata uygun olarak gönderilmesi gereken doksan gün süreli ihtarnamenin tebliğ edilmediğini belirterek cezanın iptalini talep etmiştir. Ancak sulh ceza hâkimliği, şirketin esaslı iddialarını ve delil olarak sunduğu banka dekontlarını tartışmadan ve incelemeden itirazı reddetmiştir. Üst itiraz mercii de gerekçesiz bir ret kararı verince şirket, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken, öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ile bu hakkın en temel unsurlarından olan gerekçeli karar hakkına dayanmıştır. Anayasa'nın 141. maddesi uyarınca bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli olarak yazılması anayasal bir zorunluluktur. Gerekçeli karar hakkı, tarafların yargılamada ileri sürdükleri, davanın sonucuna etkili ve belirleyici nitelikteki iddia ve itirazlarının mahkemelerce ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılanmasını mecburi kılmaktadır.

Somut olayda hukuki ihtilafın temelini 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun hükümleri oluşturmaktadır. Anılan kanunun 3. maddesi uyarınca, her türlü mal ihraç edenlerin bu işlemlerinden doğan alacaklarını tayin edilen yasal süreler içinde yurda getirmemeleri hâlinde idari para cezası uygulanması öngörülmektedir. Ayrıca bu süreç, Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin 2018-32/48 nolu Tebliğ ile Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası İhracat Genelgesi hükümleri çerçevesinde yürütülmektedir. Mevzuata göre, ihracat bedellerinin fiili ihraç tarihinden itibaren azami 180 gün içinde yurda getirilmesi gerekmektedir. Süresi içinde kapatılmayan hesaplar aracı bankalarca ilgili vergi dairesine ihbar edilmekte ve vergi dairesi tarafından ilgililere hesabı kapatmaları için doksan gün süreli ihtarname gönderilmektedir.

Hukuki uyuşmazlığın adil bir biçimde çözümü için mahkemelerin, idarenin uyguladığı yaptırımın maddi temelinin oluşup oluşmadığını titizlikle araştırması şarttır. Yargıtay içtihatlarına göre de, hakkında idari para cezası uygulanan kişinin ihracat bedelini yasal süreler içinde getirdiğini iddia etmesi ve banka dekontları ile İhracat Bedeli Kabul Belgesi sunması hâlinde, bu belgelerin sıhhatinin ilgili banka şubelerinden sorularak maddi gerçeğin kesin olarak ortaya çıkarılması mahkemelerin temel yükümlülüğüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda derece mahkemelerinin başvuruya konu idari para cezasına yapılan itirazı incelerken sergilediği hukuki yaklaşımı Anayasa'nın adil yargılanma güvenceleri çerçevesinde ele almıştır. Başvurucu şirket, yargılama aşamasında ihracat bedellerini yasal süresinde yurda getirdiğine dair İhracat Bedeli Kabul Belgesi (İBKB) ve ilgili banka dekontlarını mahkemeye sunmuştur. Şirket, fiili ihracat tarihi, bedel getirme süresinin son tarihi ve paranın hesaba geçiş tarihini belgeleriyle birlikte açıkça belirterek, hakkında idari para cezası kesilmesinin tamamen hukuka aykırı olduğunu detaylarıyla izah etmiştir. Bunun yanı sıra, mevzuatta öngörülen doksan günlük zorunlu ihtarname sürecinin de usulüne uygun şekilde işletilmediğini savunmuştur.

Anayasa Mahkemesinin tespitlerine göre, ilk derece mahkemesi konumundaki sulh ceza hâkimliği, başvurucunun davanın sonucunu değiştirebilecek ağırlıktaki bu esaslı iddialarını ve belgelerini hiçbir şekilde tartışmamıştır. Hâkimlik, yalnızca idarenin sunduğu tutanakları şeklen yeterli bularak itirazı reddetmiş, itirazı inceleyen bir üst merci olan ikinci sulh ceza hâkimliği de somut olayın özelliklerini yansıtmayan soyut ve yetersiz gerekçelerle ret kararı vererek bu hukuki eksikliği gidermemiştir. Oysa başvurucunun sunduğu banka kayıtlarının ve belgelerin ilgili kurumlardan sorularak teyit edilmesi, fiili ihracat ile bedelin yurda geliş tarihi arasındaki sürenin hassasiyetle hesaplanması ve kanundaki kabahat fiilinin unsurlarının tam olarak oluşup oluşmadığının mahkemece denetlenmesi gerekmekteydi.

Derece mahkemelerinin idari eylemi sadece şeklen denetleyip, başvurucunun haklılığını ispatlayabilecek nitelikteki esaslı ve kritik iddialarına yanıt vermemesi, yargılamayı bir bütün olarak hakkaniyete aykırı hâle getirmiştir. Başvurucunun yasal savunma hakkı kapsamındaki itirazlarını cevapsız bırakan bu tutum, gerekçeli karar hakkının özüne doğrudan bir müdahale olarak nitelendirilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği ve ihlalin ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması gerektiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.