Anayasa Mahkemesi Mehmet Gedik Kararı 2021/28412 B.

Bu karar, hakkında açılan ceza davası zamanaşımı nedeniyle düşürülen bir kamu görevlisinin, idari yargı süreçlerinde halen suçluymuş gibi muamele görmesinin Anayasa ile güvence altına alınan masumiyet karinesinin açık ve ağır bir ihlali olduğunu ortaya koymaktadır. Karar, ceza yargılaması sonucunda beraat eden veya hakkındaki dava herhangi bir nedenle düşürülen kişilerin, daha sonraki idari uyuşmazlıklarda ve memuriyete iade taleplerinde fiili işlemiş gibi gösterilemeyeceğini netleştirmektedir. İdarenin sahip olduğu takdir yetkisinin, anayasal bir güvence olan masumiyet karinesini zedeleyecek şekilde, keyfi ve sınırsız kullanılamayacağı kesin bir dille vurgulanmaktadır.

Uygulamadaki önemi bakımından bu karar, idare mahkemelerinin ve Danıştay'ın memuriyete iade taleplerini incelerken ortadan kalkan ceza mahkûmiyetlerine dayanarak suçun niteliği veya hizmetin özelliği gibi gerekçelerle kolayca ret kararı veremeyeceğini göstermektedir. Ayrıca, idari yargı mercilerinin göreve iade taleplerini, sanki memuriyete ilk defa giriliyormuş gibi açıktan atama statüsünde değerlendirmesinin hukuka ve hakkaniyete aykırı olduğunu tescillemiştir. Benzer davalarda emsal etkisi oldukça yüksektir; zira yargı mercileri ve kamu kurumları, ceza davası lehe sonuçlanan kamu görevlilerinin iade taleplerini karara bağlarken, masumiyet karinesini ihlal edecek en ufak bir imadan, suçlayıcı dilden ve orantısız takdir yetkisi kullanımından titizlikle kaçınmak zorundadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Mehmet Gedik, sivil memur olarak görev yaparken askerlikten kurtulmak için hile yapmak suçuna iştirak ettiği iddiasıyla yargılanmış ve hapis cezası almıştır. Bu mahkûmiyet kararı üzerine idare tarafından memuriyetine son verilmiştir. Ancak daha sonra yargılamanın yenilenmesi talebi kabul edilmiş ve yeniden görülen ceza davasında zamanaşımı nedeniyle düşme kararı verilmiştir. Başvurucu, hakkındaki ceza davasının düşmesi üzerine eski görevine iade edilmek, ödenmeyen maaşları ile özlük haklarını geri almak amacıyla idareye başvurmuştur. İdarenin bu talebi reddetmesi üzerine başvurucu, idari işlemin iptali ve parasal haklarının ödenmesi talebiyle idare mahkemesinde dava açmıştır. Uyuşmazlık, hakkındaki ceza davası düşen başvurucunun memuriyete iade edilmemesinin hukuka uygun olup olmadığı ve yargı mercilerince kurulan hükümde masumiyet karinesinin ihlal edilip edilmediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken öncelikle Anayasa'nın 38. maddesinin dördüncü fıkrasında yer alan "Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz." kuralına ve Anayasa'nın 36. maddesinde düzenlenen adil yargılanma hakkına dayanmıştır. İdarenin ve derece mahkemelerinin kararlarında dayandığı temel mevzuat ise 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.48 (devlet memurluğuna alınacaklarda aranacak şartlar) ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.98 (memuriyetin sona ermesi) hükümleridir.

Masumiyet karinesi, sadece ceza yargılamasını yürüten mahkemeleri değil, aynı zamanda diğer tüm idari ve adli makamları da bağlayan evrensel bir güvencedir. İdari makamlar ve idare mahkemeleri, işlem ve kararlarında, suçluluğu hükmen sabit oluncaya veya ceza davası düşme gibi lehe sebeplerle sonuçlandıktan sonra kişinin suçlu olduğu yönünde ima ya da açıklamalarda bulunamazlar.

Ceza davası dışında devam eden idari uyuşmazlıklarda, kişi hakkında beraat veya zamanaşımı nedeniyle düşme kararı verilmiş olmasına rağmen, mahkeme kararının gerekçesinde fiillerin işlendiği kabulüne dayanılması ve bu şekilde kesinleşmiş lehe kararın sorgulanması masumiyet karinesi ile doğrudan çelişmektedir. Disiplin hukuku ile ceza hukuku farklı usul kurallarına tabi olsa da, idari yargı mercilerinin delil yetersizliği veya zamanaşımına dayalı lehe kararlara rağmen kişinin suçsuz olmadığı yönünde sübjektif değerlendirmelerden kaçınması, yerleşik içtihat prensipleri gereğidir. Yargılamayı yapan makamın ilgili kişiye zımnen de olsa suç isnat etmemesi ve ceza mahkemesinin kararını boşa çıkaracak ifadeler kullanmaması temel bir hukuk kuralıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucu hakkında açılan ceza davasının zamanaşımı nedeniyle düşmesine rağmen, idare mahkemesinin ret gerekçesinde kullandığı ifadeleri masumiyet karinesi bağlamında titizlikle incelemiştir. Derece mahkemesinin kararında, başvurucunun yeniden devlet memurluğuna atanmasının açıktan atama koşulları çerçevesinde idarenin takdir yetkisinde olduğu belirtilmiş, ayrıca işlediği suçun niteliği ifadesi kullanılarak idari işlemde hukuka aykırılık bulunmadığına hükmedilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, mahkeme kararının gerekçesinde, zamanaşımı nedeniyle bütünüyle ortadan kaldırılan ceza yargılamasına atıfta bulunulduğunu ve suçluluğu mahkeme kararlarıyla sabit olmayan başvurucunun, yargılamaya konu eylemleri bilfiil işlediği ve suçlu olduğu inancının karara yansıtıldığını tespit etmiştir. İdare mahkemesi, başvurucunun hukuki durumunu ceza yargılamasından bağımsız ve objektif bir şekilde değerlendirmemiş, aksine başvurucunun söz konusu fiilleri işlediği mutlak kabulüne dayanarak davanın reddine karar vermiştir.

Ayrıca idare mahkemesinin, başvurucunun hukuka aykırı hale gelen memuriyetten çıkarma işleminin geri alınması ve göreve iade talebini, sanki mesleğe ilk defa alınıyormuş gibi açıktan atama talebi olarak nitelendirmesi ve idareye bu konuda mutlak, sınırsız bir takdir yetkisi tanıması da anayasal güvencelerle bağdaşmaz bulunmuştur. Mahkemenin gerekçesinde bilinçli olarak kullandığı işlediği suçun niteliği gibi dışlayıcı ifadeler, başvurucunun masumiyetine doğrudan gölge düşürmüş ve adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan masumiyet karinesini ağır biçimde zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, Anayasa'nın 36. maddesi ile 38. maddesinin dördüncü fıkrasında güvence altına alınan masumiyet karinesinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.