Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Devlet yabancıların ikametini denetleme yetkisine sahiptir.
• Sınır dışı işlemleri devletin egemenlik alanındadır.
• Aile hayatı ile kamusal menfaat adilce dengelenmelidir.
• Millî güvenlik tahdit kodları için meşru amaçtır.
• Göç işlemleri adil yargılanma hakkı kapsamında değildir.

Bu karar, yabancıların Türkiye'de ikamet etmeleri, ülkeye girişleri ve sınır dışı edilmeleri hususunda devletin sahip olduğu egemenlik yetkisinin sınırlarını ve anayasal haklarla olan etkileşimini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, devletin kamu düzeni ve millî güvenliği korumak maksadıyla yabancıların sınırları içerisindeki varlığını denetleme konusunda son derece geniş bir takdir yetkisine sahip olduğunu teyit etmiştir. Yabancı uyruklu bir kişinin millî güvenlik aleyhine faaliyetlerde bulunduğu gerekçesiyle hakkında tahdit kodu uygulanması ve ikamet izninin uzatılmaması, hukuka uygun ve meşru bir idari müdahale olarak değerlendirilmiştir.

Emsal niteliğindeki bu karar, ikamet izni uzatımının reddi veya tahdit kodu tesisi gibi idari nitelikteki egemenlik tasarruflarının, doğrudan doğruya adil yargılanma hakkı, din hürriyeti veya mülkiyet hakkı ihlali doğurmayacağını açıkça göstermektedir. Özellikle, istihbari raporlara dayanılarak tesis edilen idari işlemlerde, idarenin kamu düzeni ve güvenliği ile kişinin aile hayatı arasında kurduğu dengenin yargısal denetiminde devletin takdir marjının geniş olduğu vurgulanmıştır. Uygulamada, yabancılar hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda mahkemelerin idari işlemin meşru amacına, kanuniliğine ve orantılılığına odaklanması gerektiğine dair meslektaşlara ve kamuoyuna önemli bir rehber niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

1994 yılından bu yana eşi ve kızıyla birlikte kesintisiz olarak Türkiye'de ikamet eden Alman vatandaşı başvurucu, kısa dönem ikamet izninin uzatılması talebiyle Muğla Valiliği İl Göç İdaresi Müdürlüğüne başvurmuştur. İdare, Millî İstihbarat Teşkilatı raporuna dayanarak başvurucunun misyonerlik faaliyetlerinde bulunduğu ve millî güvenlik aleyhine hareket ettiği gerekçesiyle hakkında N-82 tahdit kodu tesis etmiş ve ikamet iznini uzatmamıştır. Başvurucu, ailesiyle uzun yıllardır Türkiye'de yaşadığını, kızının üniversite eğitimine burada devam ettiğini, hakkındaki iddiaların soyut ve dayanaksız olduğunu belirterek işlemin iptali talebiyle idari yargıda dava açmıştır. İdare mahkemeleri tarafından açtığı dava reddedilen başvurucu; aile hayatına saygı hakkının, mülkiyet hakkının, adil yargılanma hakkının ve din özgürlüğünün ihlal edildiği iddialarıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, yabancıların ülkeye girişleri, ikametleri ve sınır dışı edilmeleri hususunda devletin egemenlik yetkisine sahip olduğunu uluslararası hukuk kurallarına dayanarak istikrarlı bir şekilde kabul etmektedir. Bu bağlamda devletin, kamu düzeni ve güvenliğini korumak amacıyla yabancıların sınırları içerisindeki varlığını denetleme konusunda geniş bir takdir yetkisi bulunmaktadır. Ancak bu yetki kullanılırken Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkına keyfî olarak müdahale edilmemesi anayasal bir zorunluluktur. İkamet izninin verilmemesi veya iptali işlemlerinin temel hukuki dayanağı olan 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, idareye kamu düzeni ve millî güvenliğin korunması amacıyla yabancıların ülkeye girişini denetleme hususunda kanuni bir çerçeve sunmaktadır.

Devletin pozitif yükümlülükleri kapsamında, uzun süredir ülkede yaşayan ve güçlü ailevi bağlar kuran yabancıların sınır dışı edilmesi veya ülkeye girişlerinin yasaklanması kararlarında, kamu menfaati ile bireyin aile hayatı arasında adil bir denge kurulması şarttır. Millî güvenliğe tehlike oluşturan kişilerin tespitinde istihbari faaliyetlerin yürütülmesi devletin asli görevlerindendir ve idari işlemlere dayanak teşkil eden bu tür istihbari raporların mahkemelerce değerlendirilmesi hukuka uygun kabul edilmektedir.

Öte yandan, Anayasa'nın 24. maddesinde düzenlenen din ve vicdan özgürlüğü, kişinin inancını serbestçe yaşamasını ve içsel alanını mutlak olarak korurken; dinin dışa vurumu olan dışsal alanda kamu güvenliğini tehlikeye sokacak boyuttaki misyonerlik veya benzeri faaliyetlere orantılı şekilde müdahale edilmesi meşru görülmektedir. Ayrıca, Anayasa'nın 36. maddesi kapsamındaki adil yargılanma hakkı, medeni hak ve yükümlülükler ile suç isnadına ilişkin uyuşmazlıklarda geçerlidir. Devletin egemenlik yetkisinin bir yansıması olan ve doğrudan kamu hukukunu ilgilendiren tahdit kodu tesisi gibi göç ve sınır kontrolüne dair idari işlemler, kural olarak adil yargılanma hakkının koruma alanı dışında kalmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruda yer alan hukuki uyuşmazlığı ve iddiaları dört farklı temel hak ve özgürlük bağlamında ayrı ayrı, titizlikle değerlendirmiştir. Öncelikle, Alman vatandaşı olan başvurucunun 1994 yılından itibaren uzun yıllardır Türkiye'de eşi ve kızıyla birlikte kesintisiz bir aile hayatı sürdürmesi dikkate alınarak, ikamet izninin uzatılmaması işleminin Anayasa'nın 20. maddesi bağlamında aile hayatına saygı hakkına yönelik açık bir müdahale teşkil ettiği tespit edilmiştir. Ancak bu müdahalenin, 6458 sayılı Kanun uyarınca sağlam bir kanuni dayanağının bulunduğu ve doğrudan ülkenin millî güvenliğinin sağlanmasına yönelik meşru bir amaca hizmet ettiği saptanmıştır. Başvurucunun kızının üniversite mezunu, bağımsız bir yetişkin birey olması ve eşinin Türkiye'de bulunmasını zorunlu kılan profesyonel veya hukuki güçlü bir bağının tespit edilememesi hususları birlikte gözetildiğinde, idarenin kamu düzenini koruma refleksi ile bireyin aile hayatı arasında kurduğu dengenin ölçülü olduğu ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edilmediği kanaatine varılmıştır.

Din özgürlüğüne yönelik ihlal iddiaları incelendiğinde; göç ve sınır kontrolleri kapsamında, eylemleriyle kamu düzenini tehlikeye soktuğu değerlendirilen başvurucu hakkında ön izin şartı getiren tahdit kodu uygulanmasının, din özgürlüğünün dışsal alanına yönelik doğrudan bir müdahale oluşturmadığı saptanmıştır. Başvurucunun inancını yaşamasına veya ibadet etmesine yönelik herhangi bir engelleme bulunmadığı anlaşıldığından, bu iddia açıkça dayanaktan yoksun bulunmuştur.

Adil yargılanma hakkı yönünden yapılan hukuki incelemede, tahdit kodu uygulanması ve ikamet izni uzatım talebinin reddi gibi egemenlik tasarrufu niteliğindeki idari işlemlerin "medeni hak ve yükümlülükler" veya bir "suç isnadı" niteliği taşımadığı vurgulanmıştır. Bu sebeple, idari sürecin adil yargılanma hakkının anayasal koruma alanı dışında kaldığı tespiti yapılarak başvuru hakkında konu bakımından yetkisizlik kararı verilmiştir.

Son olarak mülkiyet hakkı bağlamında, başvurucunun ülkede bulunamaması sebebiyle taşınmaz mallarını fiilen kullanamayacak olmasının, mülkiyet hakkı kapsamındaki hukuki tasarruf yetkilerini ortadan kaldırmadığı değerlendirilmiş ve idarenin mülkiyet hakkına yönelik ölçüsüz bir müdahalesinin bulunmadığı anlaşıldığından bu iddia da açıkça dayanaktan yoksun bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, aile hayatına saygı hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.