Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Devlet gözetimindeki kişiye orantısız güç kullanılamaz.
• Kötü muamele iddiaları etkili şekilde soruşturulmalıdır.
• Tanık beyanları göz ardı edilerek takipsizlik verilemez.
• Güç kullanımının gerekliliği ve orantılılığı denetlenmelidir.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında tutulan mahpuslara yönelik güç kullanımının sınırları ve bu tür iddialar karşısında adli makamların etkili soruşturma yürütme yükümlülüğü bakımından büyük bir hukuki önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, devletin gözetimi altındaki bireylerin maddi ve manevi varlıklarının korunması ilkesini bir kez daha güçlü bir şekilde vurgulamış, infaz koruma memurlarının güç kullanımının ancak kesin bir zorunluluk hâlinde ve orantılılık ilkesine uygun olarak meşru kabul edilebileceğinin altını çizmiştir. Somut vakada, güç kullanımını gerektirecek herhangi bir direnç veya olumsuz tutum bulunmamasına rağmen gerçekleştirilen fiziki müdahale, insan haysiyetiyle bağdaşmayan muamele yasağının açık bir ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Benzer davalar açısından bu kararın en kritik emsal etkisi, Cumhuriyet başsavcılıklarının kötü muamele iddialarını soruştururken sergilemesi gereken ciddiyet ve özen yükümlülüğüdür. Soruşturma makamlarının, olaya ilişkin tutarlı tanık beyanları ve şikâyetler bulunmasına rağmen iddiaları yalnızca soyut olarak nitelendirip takipsizlik kararı vermesi, etkili soruşturma yükümlülüğünün açık bir ihlali olarak kabul edilmiştir. Uygulamada, ceza infaz kurumlarındaki kötü muamele şikâyetlerinin üstünkörü incelemelerle kapatılmasının önüne geçecek olan bu karar, savcılıkların güç kullanımının gerekliliğini ve orantılılığını denetleme zorunluluğunu pekiştirmektedir. Bu içtihat, kamu görevlilerinin yetki sınırlarını hatırlatırken mahpusların temel haklarının korunması konusunda yargı mercilerine net bir yol haritası sunmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, silahlı terör örgütüne üye olma iddiasıyla ceza infaz kurumunda tutuklu olarak bulunmaktadır. Olay günü, annesiyle gerçekleştirdiği açık görüşün sona ermesinin ardından bir infaz koruma memurunun kendisine ve annesine yüksek sesle bağırarak onları fiziksel olarak ittiğini, durumun yanlış olduğunu belirttiğinde ise memurun zor kullanma yetkisi bulunduğunu söyleyerek karşılık verdiğini iddia etmiştir. Bu gelişme üzerine başvurucu, annesiyle birlikte kötü muameleye maruz kaldığını belirterek ilgili memur hakkında Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunmuştur. Başsavcılık tarafından yürütülen soruşturma aşamasında tanıklar dinlenmiş ve memurun başvurucuyu ittiği doğrulanmış olmasına rağmen, iddiaların tamamen soyut olduğu gerekçesiyle kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmiştir. Başvurucu, bu karara yaptığı itirazın da sulh ceza hâkimliğince kesin olarak reddedilmesi üzerine, ceza infaz kurumunda maruz kaldığı hukuka aykırı güç kullanımı ve bu durumun devlet makamlarınca etkili bir şekilde soruşturulmaması nedenleriyle haklarının ihlal edildiğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken öncelikle Anayasa m. 17 kapsamında güvence altına alınan kişinin maddi ve manevi varlığını koruma hakkı ile işkence ve kötü muamele yasağı ilkelerini temel almıştır. Anayasa'nın bu maddesi, hiçbir vatandaşa işkence ve eziyet yapılamayacağını, kimsenin insan haysiyetiyle bağdaşmayan ceza veya muameleye tabi tutulamayacağını kesin bir dille emretmektedir. Bu yasak her koşulda mutlak nitelikte olup savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde dahi hiçbir şekilde askıya alınamaz.

Yüksek Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, güç kullanmaya yetkili kamu görevlilerinin, kişinin kendi tutumu nedeniyle kesin bir fiziksel zorunluluk bulunmadığı hâllerde dahi fiziksel güce başvurmaları doğrudan Anayasa m. 17'nin ihlali sonucunu doğurmaktadır. Güç kullanımının kaçınılmaz olduğu istisnai durumlarda bile bu müdahale hiçbir surette aşırıya kaçmamalı ve kişinin sergilediği tutumla mutlak surette orantılı olmalıdır. Devletin gözetimi ve kontrolü altındaki ceza infaz kurumu, gözaltı veya tutukluluk gibi durumlarda, bireyin maruz kaldığı her türlü fiziksel müdahale hakkında yetkili makamlar her zaman tatmin edici ve inandırıcı bir açıklama getirmekle yükümlüdür.

Öte yandan, Anayasa m. 17 devlete, kötü muamele iddialarına karşı usul boyutu açısından etkili bir ceza soruşturması yürütme pozitif yükümlülüğünü de yüklemektedir. Bu usul yükümlülüğü çerçevesinde, şikâyet üzerine veya resen başlatılacak soruşturmaların derhâl, dış etkilerden tamamen bağımsız, yüksek bir özenle ve kamu denetimine açık bir şekilde yürütülmesi şarttır. Soruşturma makamları, maddi gerçeği ortaya çıkaracak tüm delilleri eksiksiz toplamalı, gerçekleştirilen güç kullanımının gerçekten gerekli ve orantılı olup olmadığını nesnel bir analizle değerlendirmeli, üstünkörü incelemelerle aceleci ve hukuki temelden yoksun kararlar vermekten kesinlikle kaçınmalıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuya yönelik güç kullanımının hukuki haklılığını ve olay neticesinde yürütülen ceza soruşturmasının etkililiğini maddi ve usul boyutları yönünden detaylı bir biçimde incelemiştir. Dosya kapsamındaki bağımsız tanık beyanları ve annesinin ifadeleri bir arada değerlendirildiğinde, infaz koruma memurunun açık görüşün bittiğini duyururken başvurucuya ve annesine doğrudan fiziksel bir müdahalede bulunarak onları ittiği doğrulanmaktadır. İlgili kamu görevlisi, yürütülen disiplin soruşturmasındaki ifadesinde itme eylemini kategorik olarak reddederek sadece başvurucunun omzuna dokunduğunu belirtmiş olsa da, başvurucunun kendisine karşı orantısız güç kullanılmasını gerektirecek herhangi bir saldırgan direnç veya olumsuz tutum sergilediğinden kesinlikle söz etmemiştir. Bu bağlamda, başvurucunun fiili davranışlarından kaynaklanan kesin bir fiziksel zorunluluk bulunmamasına rağmen kolluk kuvvetlerince gerçekleştirilen fiziksel müdahale, insan haysiyetiyle bağdaşmayan muamele yasağının maddi boyutu itibarıyla çok açık bir ihlali olarak kayıtlara geçmiştir.

Usul boyutu açısından yapılan anayasal değerlendirmede ise Cumhuriyet Başsavcılığının yürüttüğü ceza soruşturmasının asgari etkililik şartlarını dahi taşımadığı tespit edilmiştir. Başsavcılık, olay yerindeki tarafsız tanıkların başvurucunun iddialarını somut olarak doğrulayan açık beyanlarına rağmen, bu beyanlara neden itibar etmediğine dair dosyaya yansıyan herhangi bir ikna edici gerekçe sunmamıştır. Aksine, dosyada yer alan tutarlı ve somut tanık anlatımlarını tamamen göz ardı ederek başvurucunun iddialarını sadece soyut olarak nitelendirmiş ve yüzeysel bir yaklaşımla kovuşturmaya yer olmadığına karar vermiştir. Başsavcılığın sergilediği bu hukuk dışı tutum, memur tarafından uygulanan fiziksel gücün ceza hukuku bağlamında zorunlu ve orantılı olup olmadığına dair yapması gereken yasal denetimi yerine getirmediğini, soruşturmayı eksik delil toplayarak, oldukça aceleci ve hukuki temelden tamamen yoksun bir kararla sonlandırdığını şüpheye yer bırakmayacak şekilde göstermektedir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mahpusa karşı hukuka aykırı güç kullanılması ve etkili ceza soruşturması yürütülmemesi nedenleriyle Anayasa'nın 17. maddesinde güvence altına alınan insan haysiyeti ile bağdaşmayan muamele yasağının maddi ve usul boyutlarının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.