Anayasa Mahkemesi Zeynep Yerli Kararı 2022/6127 B.

Bu karar hukuken, idarenin açıkça bir ret veya kabul işlemi tesis etmediği durumlarda, sırf yapılan eksik bir fiilî ödemeden hareketle bireylerin dava açma süresinin başlatılmasının mahkemeye erişim hakkına ölçüsüz bir müdahale teşkil ettiğini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Kamu görevine iade edilen kişilerin geçmişe dönük mali haklarının eksik veya belirsiz ödenmesi durumu, yargı makamlarınca başlı başına zımni bir ret kararı olarak değerlendirilemez. Mahkemelerin dava açma sürelerini hesaplarken vatandaşların hak arama hürriyetini ve kanun yollarını fiilen işlemez hâle getirecek düzeyde aşırı katı ve şekilci yorumlardan kaçınması temel bir anayasal zorunluluktur.

Benzer davalarda emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu kararı ile görevine dönen binlerce kamu görevlisinin mali hak taleplerine ilişkin idari davalarda, idari yargı mercilerine son derece önemli bir perspektif sunmaktadır. İdare mahkemelerinin, idarenin suskunluğunu, eksik bilgilendirmesini veya kısmi ifasını hak sahipleri aleyhine kesin ve nihai bir ret gibi yorumlayarak süre aşımı yönünden ret kararı vermesi artık anayasal denetime ve hak ihlali kararlarına takılacaktır. Bu yenilikçi içtihat, idari yargıda hak arama hürriyetinin soyut usul kurallarına ve dar yorumlara feda edilmemesi gerektiğini çok güçlü bir şekilde vurgulamakta; idare hukukundaki dava açma sürelerinin başlangıç tarihlerinin tespitinde idarenin şeffaflık yükümlülüğünü öne çıkararak bireyler lehine daha güvenceli, adil ve öngörülebilir bir hukuki yaklaşım benimsenmesini zorunlu kılmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, olağanüstü hâl döneminde yayımlanan kanun hükmünde kararname ile memuriyetten ihraç edilen ve daha sonra Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonunun iade kararıyla eski görevine geri dönen bir kamu çalışanının, ihraçta geçen açıkta geçirdiği döneme ait maaş dışındaki diğer mali haklarını ve bunların yasal faizlerini talep etmesi etrafında şekillenmektedir. Başvurucu görevine iade edildikten sonra kendisine idarece sadece birikmiş maaş ödemesi yapılmış, ancak faiz veya döner sermaye gibi diğer mali haklara dair bir açıklama sunulmamıştır. Bunun üzerine memur, idareye başvurarak eksik kalan haklarının faiziyle ödenmesini talep etmiş, talebinin mevzuatta yer almadığı gerekçesiyle reddedilmesi üzerine de idare mahkemesinde dava açmıştır. İlk derece mahkemesi memuru haklı bularak ödeme yapılmasına hükmetmişse de bölge idare mahkemesi, memurun yapılan ilk eksik ödemeyi aldığı gün durumdan haberdar olduğunu varsayarak davanın süresi içinde açılmadığı gerekçesiyle davanın süre aşımından reddine karar vermiştir. Başvurucu, hakkını aramasının engellendiğini belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın en temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı ilkelerine dayanmıştır. Mahkemeye erişim hakkı, kişilerin karşılaştıkları hukuki uyuşmazlıklarını bağımsız bir yargı merciine taşıyabilmelerini ve davanın esasına ilişkin adil ve etkili bir karar elde edebilmelerini mutlak surette güvence altına alır. İdari davalarda öngörülen hak düşürücü dava açma süreleri, hukuki istikrarın ve idari işleyişte belirliliğin sağlanması gibi meşru bir amaca hizmet etse de, bu yasal sürelerin mahkemeler tarafından aşırı katı, şekilci ve öngörülemez bir biçimde yorumlanması, bireylerin hak arama özgürlüğünü fiilen ortadan kaldırarak anayasal ihlallere yol açabilmektedir.

Bu bağlamda uyuşmazlığın usul ve esas boyutu 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu kuralları çerçevesinde şekillenmektedir. İdari yargılama hukukunun temel prensiplerine göre, dava açma süresinin başlayabilmesi için ortada ilgilinin hukuki menfaatini doğrudan ihlal eden kesin ve yürütülmesi zorunlu bir idari işlemin bulunması ve bu idari işlemin ilgilisine usulüne uygun şekilde tebliğ edilmesi veya kesin olarak öğrenilmesi gerekir. Sadece idarenin fiilî bir durum yaratmasından veya kısmi bir ifada bulunmasından hareketle, idarenin vatandaşın diğer taleplerini zımnen reddettiği yönünde kesin bir çıkarımda bulunmak ve hak sahiplerini 2577 sayılı Kanun m. 11 uyarınca süresi içinde başvuru yapmamakla suçlamak, hukuki güvenlik ve öngörülebilirlik ilkesiyle asla bağdaşmaz.

Yerleşik anayasal içtihat prensiplerine göre, idare mahkemelerinin ve istinaf mercilerinin usul kurallarını tatbik ederken adaletin tecellisini engelleyecek derecede katı ve esneklikten uzak yorumlar yapmaması elzemdir. Kamu otoritelerinin açık, yazılı ve net bir irade beyanı olmadan, vatandaşların zımni veya dolaylı yollardan haklarının reddedildiğini varsaymasını beklemek, bireye devletin idari işleyişi karşısında orantısız bir ispat ve takip yükü yüklemek anlamına gelir. Bu çerçevede, yargı mercilerinin dava açma sürelerini hesaplarken bireyin mahkemeye erişim hakkını kısıtlayan ve anlamsız hâle getiren orantısız usul yorumlarından titizlikle kaçınması temel bir anayasal kuraldır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken başvurucunun Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu kararı ile kamu görevine iade edilmesinin ardından tarafına yapılan maaş ödemesi sürecini detaylıca ele almıştır. Dosyadaki tespitlere göre, idare tarafından başvurucuya açıkta kaldığı ihraç dönemine ait birikmiş maaş ödemeleri toplu olarak yapılmış, ancak gerçekleştirilen bu ödemenin yasal faizleri kapsayıp kapsamadığı veya maaş dışındaki diğer yan mali hakların akıbetinin ne olacağı konusunda başvurucuya idarece herhangi bir resmî bilgi veya belge sunulmamıştır. Ortada yalnızca salt bir hesaba yatırma işlemi bulunmaktadır.

Bölge idare mahkemesinin, idarenin yaptığı bu eksik fiilî ödemeyi kesin bir idari ret işlemi gibi kabul edip, başvurucunun diğer haklarının reddedildiğini ödemenin yapıldığı tarihte derhâl öğrendiği varsayımından yola çıkarak davayı süre aşımından reddetmesi, Anayasa Mahkemesi tarafından anayasal güvencelere aykırı ve son derece isabetsiz bulunmuştur. Yüksek Mahkeme, ortada başvurucunun diğer mali haklarının kabulüne veya reddine ilişkin yazılı, somut ve hukuken denetlenebilir bir idari işlem bulunmadığını önemle vurgulamıştır. Sadece belli bir maaş tutarının banka hesabına yatırılmış olmasından yola çıkılarak, başvurucunun diğer haklı taleplerinin de zımnen reddedildiğini kendi kendine anlamasının ve bu belirsiz durum karşısında çok kısıtlı bir kanuni süre içinde idari dava açmasının beklenmesi hukuken öngörülebilir bir durum değildir.

Anayasa Mahkemesi, istinaf merciinin idari dava açma sürelerine ilişkin bu yaklaşımının son derece katı bir yorum olduğuna ve başvurucu üzerinde haksız yere aşırı derecede ağır bir külfet oluşturduğuna hükmetmiştir. Bu tür şekilci usul yorumları, mahkemelerin iş yükünü azaltma veya idari istikrarı sağlama şeklindeki meşru amacı çok ötelere taşıyarak kişilerin adalete erişimini imkânsız kılmakta ve temel hakkın özünü ciddi biçimde zedelemektedir. Uyuşmazlıkta, mahkemeye erişim hakkına yargı mercileri tarafından yapılan bu orantısız müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine açıkça aykırı olduğu kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.