Anayasa Mahkemesi O.T. Kararı 2022/7468 B.

Bu karar, ceza yargılamalarında adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan tanık sorgulama hakkının sınırlarını ve uygulama koşullarını net bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, mahkûmiyet hükmüne belirleyici ölçüde esas alınan bir tanık beyanının, sanığın bizzat hazır bulunduğu bir duruşmada tartışılmamış olmasını temel hakların ihlali olarak nitelendirmiştir. Özellikle tanığın istinabe yoluyla dinlenmesi ve sadece sanık müdafiinin bu esnada hazır bulunması, sanığın aleyhindeki tanıkla doğrudan yüzleşme ve bu beyanların güvenilirliğini test etme imkânını ortadan kaldırmaktadır. Karar, sanığın tanığı doğrudan sorgulama hakkının, avukatın katılımıyla her durumda otomatik olarak telafi edilemeyeceğini açıkça vurgulamaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi bakımından bu karar, özellikle istinabe yoluyla (talimatla) alınan tanık beyanlarının hükme esas kılındığı durumlarda, mahkemelerin çok daha titiz bir denge testi yapmalarını zorunlu kılmaktadır. Uygulamada sıkça rastlanan, tanığın sanığın yokluğunda dinlenmesi ve yalnızca avukatın soru sorması pratiği; eğer söz konusu tanık beyanı mahkûmiyetin yegâne veya en belirleyici delili ise, adil yargılanma standartları karşısında yetersiz kalabilmektedir. Dolayısıyla derece mahkemeleri, davaya yön veren belirleyici tanıkları bizzat sanığın huzurunda dinlemek veya sanığın somut itirazlarını giderecek düzeyde yeterli telafi edici usuli güvenceleri sağlamak zorundadır. Aksi takdirde verilen mahkûmiyet kararları, adil yargılanma hakkının ihlali sonucunu doğuracaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Olay tarihinde üsteğmen olarak görev yapan başvurucu hakkında, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla soruşturma başlatılmış ve kamu davası açılmıştır. İddianamede, başvurucunun üzerinde örgütsel anlam taşıdığı iddia edilen 1 dolar ele geçirildiği ve bir tanığın başvurucu aleyhine, kod isim kullandığına ve örgüt toplantılarına katıldığına dair beyanlarda bulunduğu öne sürülmüştür.

Yargılama sırasında, aleyhe beyanda bulunan bu belirleyici tanık, başvurucunun bizzat hazır bulunduğu duruşmada değil, başka bir yerdeki istinabe mahkemesinde dinlenmiştir. Bu talimat duruşmasına sadece başvurucunun avukatı katılmıştır. Başvurucu; tanığı kesinlikle tanımadığını, beyanlarının kendi içinde çelişkili olduğunu, yüzleşmek istediğini ve fotoğraf teşhisinin hukuka aykırı olduğunu belirterek itiraz etmiştir. Ancak yerel mahkeme, sanığın doğrudan sorgulama fırsatı bulamadığı bu tanık beyanlarına dayanarak hapis cezası vermiştir. Uyuşmazlık, mahkûmiyete esas alınan belirleyici tanığın bizzat başvurucu tarafından sorgulanamamasının adil yargılanma hakkını ihlal edip etmediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, ceza yargılamasında sanığa aleyhindeki tanıkları sorgulama ve onlarla yüzleşme hakkını en temel usul güvencelerinden biri olarak sunar. Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri gereği, sanığın aleyhine ifade veren bir tanığın güvenilirliğini test etme imkânı bulunmalıdır.

Tanık sorgulama hakkının ihlal edilip edilmediği yargısal içtihatlarda üç aşamalı bir test ile değerlendirilir. Birincisi, tanığın mahkemede hazır edilmemesinin veya sanığın yokluğunda dinlenmesinin makul ve geçerli bir nedeni olup olmadığıdır. İkincisi, sanığın bizzat sorgulama imkânı bulamadığı söz konusu tanık beyanının mahkûmiyet hükmünün dayandığı tek veya belirleyici delil teşkil edip etmediğidir. Üçüncüsü ise, eğer bu beyan belirleyici delil mahiyetindeyse, savunma tarafının maruz kaldığı usuli dezavantajı telafi edecek yeterli karşı dengeleyici güvencelerin mahkemece sağlanıp sağlanmadığıdır.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında delillerin doğrudan doğruyalığı ve yüz yüzelik ilkeleri esastır. Bir tanığın sanığın yokluğunda dinlenmesi istisnai durumlarda yasal olarak mümkün olsa da, isnat edilen suç için kanunda öngörülen cezanın ağırlığı arttıkça, duruşmada bizzat hazır bulunarak savunma yapmanın ve tanıkla yüzleşmenin önemi de katlanarak artmaktadır.

Sanığın yokluğunda ancak müdafinin huzurunda dinlenen tanığın verdiği beyanlar, sanık ile tanığın yüz yüze gelmesinin önem arz etmediği durumlarda telafi edici bir güvence sayılabilir. Ancak tanık beyanının doğrudan fiziksel teşhise dayandığı ve beyanın güvenilirliğini sarsan ciddi iddiaların bulunduğu hâllerde, yalnızca avukatın soru sorma hakkını kullanması, adil yargılanmanın gerektirdiği yüzleşme ve sorgulama standardını karşılamaya yetmez.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda ilk derece mahkemesi; başvurucunun üzerinde yapılan aramada ele geçirilen paraya, aleyhe beyanda bulunan tanığın başvurucu hakkındaki teşhis ile iddialarına ve HTS incelemesine dayanarak mahkûmiyet sonucuna ulaşmıştır. Gerekçeli kararda, istinabe mahkemesi tarafından dinlenilen tanığın, başvurucunun da bizzat hazır bulunduğu bir celsede neden dinlenmediğine ilişkin geçerli bir nedene veya hukuki bir mazerete yer verilmemiştir.

Tanık beyanının, mahkûmiyet kararına götüren yegâne delil olmasa da hükmün kurulmasında "belirleyici delil" niteliğinde olduğu anlaşılmaktadır. Bu sebeple, savunma tarafının tanığın duruşmada dinlenmemesi nedeniyle karşılaştığı zorlukların telafi edilmesi amacıyla yeterli düzeyde dengeleyici usuli güvencelerin sağlanıp sağlanmadığı incelenmiştir.

Tanık, istinabe mahkemesinde başvurucu müdafinin katıldığı bir duruşmada dinlenmiş ve müdafi bu aşamada soru sorma hakkını kullanabilmiştir. Ancak başvurucu, söz konusu tanığı kesinlikle tanımadığını, beyanların çelişkili olduğunu ve teşhis işleminin sadece subay künye defterindeki fotoğraf üzerinden usulsüz yapıldığını ileri sürmüştür. Başvurucunun, tanığın teşhis işlemi yaptığı künye defterinin aslının mahkemece incelenmesi yönündeki talebi ise esasa yarar sağlamayacağı gerekçesiyle yerel mahkeme tarafından reddedilmiştir. Üstelik, dosyada mevcut olan HTS analiz raporuna göre tanık ile başvurucu arasında herhangi bir iletişim kaydı bulunmadığı da emniyet birimlerince tespit edilmiştir.

Tanık beyanının niteliği, doğrudan fiziki teşhise dayanması ve başvurucunun bu beyanların güvenilirliğine ilişkin spesifik itirazları dikkate alındığında, sadece müdafinin tanığı sorgulaması, oluşan usuli dengesizliği gidermeye yetmemiştir. Başvurucu, aleyhindeki en güçlü tanıkla yüzleşme ve onun güvenilirliğini bizzat test etme fırsatından mahrum bırakılmıştır. Bu durum, yargılamayı bir bütün olarak adil olmaktan çıkarmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki tanık sorgulama hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılama yapılmasına karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.