Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Tahsin Akçay | 2020/35636 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Banka hesabına konulan uzun süreli bloke ölçüsüzdür.
• Mülkiyet hakkına yapılan müdahale orantılı olmalıdır.
• Uzun süren tedbirler kişiye aşırı külfet yükler.
• Külfetin aşırılığı durumunda mülkiyet hakkı ihlal edilir.

Bu karar hukuken, bankacılık ve finans alanında alınan idari ve adli tedbirlerin kişilerin mülkiyet hakkı üzerindeki etkisinin sınırlarını net bir şekilde çizmektedir. Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu tarafından bir bankadaki hesaplar üzerine konulan blokenin veya ihtiyati tedbirin makul süreyi aşarak yıllarca devam etmesinin hukuka aykırı olduğu kesin bir dille vurgulanmıştır. Temel hak ve özgürlüklere yapılan müdahalelerde idarenin veya mahkemelerin uyguladığı geçici koruma tedbirlerinin, mülk sahibini hakkından fiilen mahrum bırakan kalıcı bir hak mahrumiyetine dönüşmemesi gerektiği anayasal bir güvence olarak tescillenmiştir.

Benzer davalarda emsal etkisi bakımından bu karar, özellikle el konulan veya yönetimi devredilen kurumlardaki yatırımcı veya mudilerin haklarının korunması açısından büyük bir öneme sahiptir. Kamu otoritelerinin tedbir uygularken daha hızlı hareket etmeleri, hukuki inceleme ve denetimleri makul sürede tamamlamaları gerektiği uygulamaya yerleşecektir. Geçici nitelikte olması gereken hesap blokesinin dört buçuk yıl gibi son derece uzun bir süre sürdürülmesinin kişilere olağanüstü bir külfet yüklediği tereddütsüz kabul edilmiştir. Bu nedenle benzer mağduriyetleri yaşayan ve mülkiyet hakkına kavuşamayan kişiler açısından güçlü bir emsal teşkil edecek, uzun süren idari tedbir kaynaklı tazminat taleplerinin kabulünde yön gösterici bir referans olacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Olay, başvurucunun Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna (TMSF) devredilmesine karar verilen bir bankada bulunan katılım fonu hesabı üzerine idare tarafından bloke konulmasıyla başlamıştır. İlgili kamu otoriteleri, bankanın yönetimi ve kontrolünün TMSF'ye devri sürecinde çeşitli banka hesapları üzerinde tedbir mahiyetinde bloke işlemi uygulamıştır. Başvurucunun hesabındaki bu bloke uzun yıllar boyunca kaldırılmamıştır. Sonuç olarak başvurucu, yaklaşık dört buçuk yıl gibi oldukça uzun bir süre boyunca bankada bulunan kendi şahsi parasına hiçbir şekilde ulaşamamış ve tasarruf hakkını kullanamamıştır.

Parasını uzun süre kullanamayan başvurucu, bu gecikmenin ve kısıtlamanın mülkiyet hakkına haksız, orantısız ve ölçüsüz bir müdahale oluşturduğunu iddia ederek konuyu yargıya taşımıştır. İdari yargı yollarından beklediği sonucu alamayan başvurucu, uygulanan uzun süreli tedbir işlemi nedeniyle oluşan maddi ve manevi zararlarının tazmin edilmesi ile banka hesabındaki blokenin mülkiyet hakkını ihlal ettiğinin tespiti talebiyle nihai olarak Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.35 hükmünde güvence altına alınan mülkiyet hakkı ilkelerine dayanmıştır. Anayasa'nın bu temel maddesine göre herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir ve bu haklar ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Ayrıca temel hak ve özgürlüklere yapılan tüm müdahalelerde Anayasa m.13 kapsamında belirtilen ölçülülük ilkesine titizlikle uyulması gerekmektedir.

Somut uyuşmazlıkta, geçici hukuki koruma tedbirleri kapsamında uygulanan hesap blokeleri ve ihtiyati tedbir işlemlerinin hukuki niteliği ayrıntılı olarak tartışılmıştır. Yerleşik içtihat prensiplerine göre, banka hesaplarına konulan blokelerin geçici olması esastır. Bu tür tedbirlerin temel amacı, maddi gerçeğin ortaya çıkarılması veya ileride verilecek mahkeme ya da idari kararların sonuçsuz kalmasının önlenmesidir. Ancak bu geçici durumun makul olmayan süreler boyunca devam ettirilmesi, tedbirin asıl amacını aşarak mülkiyet hakkının özüne dokunan ve sahibini mülkünden fiilen mahrum bırakan kalıcı bir müdahaleye dönüşmesine neden olmaktadır.

Doktrinde de kabul edildiği üzere, idarenin veya yargı mercilerinin geçici tedbirleri uygularken şahıslara aşırı külfet yüklemekten kaçınmaları esastır. Anayasa Mahkemesi, benzer nitelikteki olayları incelediği yerleşik içtihatlarında, mülkiyet hakkına yapılan bir müdahalenin orantılı olabilmesi için kişinin katlanmak zorunda kaldığı külfet ile hedeflenen kamu yararı arasında adil bir denge bulunması gerektiğini ısrarla vurgulamaktadır. Bu adil denge, idari veya yargısal tedbirin makul süreyi aşarak yıllarca sürdürülmesi hâlinde birey aleyhine bozulmakta ve netice itibarıyla anayasal düzeyde mülkiyet hakkının ağır bir ihlali sonucunu doğurmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonuna devredilen bankadaki katılım fonu hesabı üzerine konulan blokenin sonuçlarını detaylı bir biçimde incelemiştir. Mahkeme, öncelikle başvurucunun söz konusu hesapta bulunan parasının Anayasa'nın 35. maddesi anlamında korunması gereken bir mülk teşkil ettiğini ve bu hesaba bloke konulmasının kişinin mülkiyet hakkına yönelik açık bir müdahale olduğunu tespit etmiştir.

Olayın kronolojik gelişimine bakıldığında, başvurucunun banka hesabı üzerindeki blokaj işleminin yaklaşık dört buçuk yıl sürdüğü açıkça anlaşılmıştır. Mahkeme, bu noktada önceki emsal kararlarına atıf yaparak uygulanan ölçülülük testini devreye sokmuştur. Geçici bir tedbir niteliğinde olan idari bloke işleminin makul süreyi çok aşacak şekilde dört buçuk yıl gibi son derece uzun bir müddet devam ettirilmesi, başvurucunun mülkiyet hakkını zamanında kullanamamasına ve kendi birikimlerinden haksız yere mahrum kalmasına yol açmıştır. Mahkeme, kamu makamlarının inceleme ve denetim süreçlerini makul bir sürede tamamlamaması nedeniyle oluşan bu ağır gecikmenin bedelinin salt başvurucuya yüklenemeyeceğini hukuken değerlendirmiştir.

Uygulanan uzun süreli tedbirin, hedeflenen meşru idari amaç ile başvurucunun temel anayasal hakları arasındaki adil dengeyi başvurucu aleyhine ciddi biçimde bozduğu açıktır. Mahkeme, söz konusu bloke kararının bu denli uzun sürmesinin başvurucuya şahsi olarak aşırı ve olağandışı bir külfet yüklediğini, dolayısıyla mülkiyet hakkına yapılan bu idari müdahalenin ölçülülük ilkesini açıkça ihlal ettiğini vurgulamıştır. Öte yandan, yargılama aşamasında hesap üzerindeki söz konusu bloke kaldırıldığı için yeniden yargılama yapılmasında pratik bir hukuki yarar görülmemiş, ihlalin geçmişe dönük manevi sonuçlarının giderilmesi adına başvurucu lehine manevi tazminata hükmedilmesi uygun ve adil bir çözüm olarak kabul edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, hesabın uzun süre bloke edilmesinin ölçülülük ilkesini zedelediği yönünde karar vererek mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin başvuruyu kabul etmiştir.