Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Latorre Atance - İspanya Kararı 33818/22 B.

Bu karar, adil yargılanma hakkının en temel güvencelerinden biri olan hukuki belirlilik ilkesinin ve mahkeme kararlarının gerekçeli olma zorunluluğunun ne denli hayati olduğunu hukuken çarpıcı bir biçimde ortaya koymaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, aynı mahkeme dairesinin, aynı hukuki ve fiili temellere dayanan benzer davalarda, hiçbir makul veya nesnel gerekçe göstermeksizin tamamen birbirine zıt, çelişkili hükümler tesis etmesinin adil yargılanma hakkının açık bir ihlali olduğuna hükmetmiştir. Aynı zamanda, davanın sonucunu doğrudan etkileyebilecek nitelikteki temel itirazların ve sunulan kritik delillerin mahkemeler tarafından cevapsız bırakılmasının, yargılamanın hakkaniyetini temelden sarstığı vurgulanmıştır. AİHM, yargısal bir hatanın yüksek mahkeme tarafından tespit edilmesinin tek başına mağdur sıfatını ortadan kaldırmayacağını, bu tespitin ancak bozma veya yeniden yargılama gibi etkili bir sonuç doğurması halinde Sözleşme standartlarına uygun bir telafi sağlayacağını netleştirmiştir.

Emsal etkisi bakımından bu karar, yargısal hataların giderilmesinde iç hukuk yollarının etkililiği üzerine son derece önemli bir standart getirmektedir. Mahkeme, hatalı ve çelişkili bir kararın yürürlükte kalmaya devam ettiği durumlarda, devletin salt maddi tazminat ödemesini öngören mekanizmaların yeterli bir telafi sağlamayacağını açıkça belirtmiştir. Adil yargılanma hakkının ihlal edildiği böylesi durumlarda, ihlalin sonuçlarının gerçek anlamda ortadan kaldırılabilmesi için yargılamanın yenilenmesi veya hatalı kararın iptal edilmesi gerektiği ilkesi benimsenmiştir. Bu yönüyle karar, meslektaşlarımız ve hukuk uygulayıcıları için, çelişkili mahkeme içtihatlarına ve yetersiz gerekçelendirmelere karşı yapılacak başvurularda, sadece parasal tazminatın değil, bozma veya yeniden yargılama yolunun açılmasının temel bir hak arama talebi olması gerektiği konusunda güçlü bir dayanak sunmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, İspanya'da iflas etmiş olan bir inşaat şirketinde (TECONSA) iflas idarecisi olarak görev yapmıştır. İspanya Vergi Dairesi, iflas masasından üçüncü bir şirkete (REEF) yapılan ödemelerin haksız olduğunu iddia ederek, başvurucu ve diğer iki iflas idarecisini şirketin yaklaşık 2,5 milyon euro tutarındaki vergi borçlarından müştereken ve müteselsilen sorumlu tutmuştur.

Bu karara karşı her üç iflas idarecisi de aynı mahkemede (Ulusal Mahkeme'nin Yedinci Dairesi) ayrı ayrı idari davalar açmıştır. Mahkeme, diğer iki idarecinin davasında sunulan tanık delillerini ve argümanları kabul ederek onların mali sorumluluklarını ciddi oranda düşürmüştür. Ancak tamamen aynı heyet, başvurucunun davasında aynı delilleri ve iddiaları hiçbir gerekçe göstermeden reddetmiş ve başvurucuyu borcun tamamından sorumlu tutarak davayı aleyhine sonuçlandırmıştır. Başvurucu, tamamen aynı olay örgüsüne sahip davalarda aynı mahkemenin verdiği bu çelişkili kararların ve sunduğu kilit delillerin değerlendirilmemesinin adil yargılanma hakkını ihlal ettiği iddiasıyla AİHM'e başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ilkelerine dayanmıştır. Mahkeme, hukuki belirlilik ilkesinin, hukukun üstünlüğüne dayalı demokratik bir toplumun en temel unsurlarından biri olduğunu vurgulamıştır. Yargı sisteminin doğası gereği farklı kararların ortaya çıkabilmesi normal karşılanabilse de, aynı mahkemenin, aynı fiili ve hukuki durumlara ilişkin davalarda makul bir açıklama getirmeksizin çelişkili kararlar vermesi hukuki belirlilik ilkesine aykırıdır ve adaletin reddi anlamına gelir.

İspanya iç hukukunda uyuşmazlık, Genel Vergi Kanunu m.42.2(a) uyarınca vergi borçlarının üçüncü kişilere yansıtılması işleminden kaynaklanmaktadır. Bu işlem her ne kadar idari bir yapıya sahip olsa da, doğrudan başvurucunun kişisel malvarlığını ve mali yükümlülüklerini etkilediği için Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1'in medeni (hukuk) boyutu altında incelenmiştir.

Mahkeme ayrıca, Yargı Erki Organik Kanunu m.292 uyarınca öngörülen "yargısal hata" nedeniyle devletin mali sorumluluğuna gidilmesi yolunu değerlendirmiştir. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, bir başvurucunun mağdur sıfatının kalkması için ulusal makamların ihlali kabul etmesi ve yeterli bir telafi sağlaması gerekmektedir. Ayrıca Mahkeme, yargılamaya katılan tarafların, davanın sonucunu etkileyecek nitelikteki belirleyici itirazlarına spesifik ve açık bir yanıt alma hakkına sahip olduklarını hatırlatmıştır. Adil yargılanma hakkının, özellikle kararın gerekçesizliği ve çelişkili olması nedeniyle ihlal edildiği ve söz konusu hatalı mahkeme kararının halen yürürlükte olduğu durumlarda, salt maddi tazminat ödenmesi yeterli bir telafi yolu olarak kabul edilemez.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, İspanya Ulusal Mahkemesi'nin (Audiencia Nacional) aynı dairesi tarafından kısa bir süre içinde, tamamen aynı hukuki sorun ve olgusal arka plana sahip üç ayrı davada birbirine zıt kararlar verildiğini tespit etmiştir. Bir davada başvurucunun eylemi bütünüyle haksız bulunup tüm borç üzerine yıkılırken, aynı olay örgüsündeki diğer iki davada idarecilerin sorumlulukları lehe deliller dikkate alınarak azaltılmıştır. Mahkeme, bu derin çelişkinin bizzat İspanya Yüksek Mahkemesi tarafından da "yargısal hata" olarak açıkça kabul edildiğine dikkat çekmiştir. Aynı yargısal oluşumun aynı koşullar altında birbiriyle tutarsız kararlar vermesi, halkın yargıya olan güvenini zedeleyen ve hukuki belirlilik ilkesini ağır biçimde ihlal eden bir durum olarak değerlendirilmiştir.

Ayrıca Mahkeme, başvurucunun davanın sonucunu doğrudan etkileyebilecek nitelikteki temel savunmalarının, özellikle de üçüncü bir şirkete yapılan ödemelerin geçerliliğine ilişkin sunduğu argümanların, yerel mahkeme tarafından tamamen cevapsız bırakıldığını gözlemlemiştir. Yerel mahkemenin bu hayati delilleri inceleyip reddettiğine veya tamamen görmezden geldiğine dair kararda hiçbir gerekçe bulunmaması, gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak nitelendirilmiştir.

Hükümetin, başvurucunun Yüksek Mahkeme'nin "yargısal hata" tespitine dayanarak devletten maddi tazminat talep edebileceği ve bu nedenle etkili bir iç hukuk yolunun mevcut olduğu yönündeki savunması ise AİHM tarafından reddedilmiştir. Mahkeme, sadece parasal bir telafi sunan ve hakkındaki hukuka aykırı ve çelişkili yargı kararını iptal etmeyen veya yargılamanın yenilenmesine imkân tanımayan bu tazminat yolunun, Sözleşme'nin 6. maddesi anlamında adil yargılanma hakkı ihlalini gidermek için yeterli ve etkili bir telafi mekanizması sağlamadığını belirtmiştir. AİHM, yerel mahkemenin tutarsız yaklaşımının ve eksik gerekçelendirmenin bir araya gelmesiyle, yargılamanın bütününe sirayet eden bir adaletsizlik tablosu oluştuğunu ifade etmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun adil yargılanma hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.