Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Adli yardım taleplerinde gerekçeli karar hakkı gözetilmelidir.
• Yargı harçları kişilere aşırı ve ölçüsüz külfet yüklememelidir.
• Mahkemeye erişim hakkı katı şekilcilikten mutlak surette korunmalıdır.

Bu karar, adil yargılanma hakkının temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı bağlamında, yargı harçları ve adli yardım kurumunun ne derece kritik bir öneme sahip olduğunu hukuken açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, fahiş miktardaki temyiz harcının ödenememesi üzerine yapılan adli yardım talebinin, mahkemelerce soyut ve matbu gerekçelerle reddedilmesinin mahkemeye erişim hakkının özünü zedelediğine hükmetmiştir. Karar, ilgilinin mali durumunu gösteren belgelerin neden yetersiz bulunduğunun açıklanmamasını ve hak arayan kişiye iddialarını ispat etmesi için ek fırsat tanınmamasını temel haklara açık bir aykırılık olarak kabul etmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi oldukça güçlüdür. Özellikle yüksek miktarlı nispi harçlara tabi olan ticari uyuşmazlıklar ve menfi tespit davalarında, tarafların kanun yollarına başvururken salt maddi imkansızlıklar nedeniyle hak kaybına uğramasının önüne geçilmesi adına derece mahkemelerine ve Yargıtay dairelerine son derece kritik bir uyarı niteliği taşımaktadır. Uygulamada yerel mahkeme hakimlerinin ve yüksek yargı üyelerinin, vatandaşların adli yardım taleplerini değerlendirirken yasal mevzuatı katı şekilci yaklaşımlardan uzaklaşarak uygulaması gerektiği vurgulanmaktadır. Yargılama makamlarının, başvurucunun sosyo-ekonomik durumunu titizlikle incelemesi, dosyaya sunulan resmi belgeleri dikkatle değerlendirmesi ve hak mahrumiyetine yol açacak ret gerekçelerini somut olgulara dayandırması gerekeceği bu emsal Anayasa Mahkemesi kararıyla bir kez daha güçlü bir şekilde tescillenmiş ve hukuk dünyasına sunulmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, eski eşine karşı kambiyo senetlerine dayalı icra takibi başlatan bir vatandaş ile borçlu olmadığını iddia ederek menfi tespit davası açan eski eşi arasında yaşanmaktadır. Yerel mahkeme davayı davacı eş lehine kabul etmiş, karar Yargıtay onamasından geçmiştir. Yargılama sürecinde vatandaş 533.713,75 TL tutarında yüklü bir temyiz harcı ödemek zorunda kalmıştır. Vatandaşın Anayasa Mahkemesine başvurması üzerine adil yargılanma hakkı ihlali kararı verilmiş ve dava yeniden görülmeye başlanmıştır.

Yeniden yapılan yargılama sonucunda mahkemenin verdiği kararı tekrar temyiz etmek isteyen vatandaş, bu kez 539.594,60 TL tutarında eksik harç ödemesi gerektiği bildirilince, sadece emekli maaşı aldığını ve taşınmazı bulunmadığını belirterek mahkemeden adli yardım talebinde bulunmuştur. Yargıtay ilgili dairesinin bu talebi yeterli belge sunulmadığı gerekçesiyle reddetmesi ve fahiş harç ödenmediği için vatandaşın temyiz hakkının elinden alınarak başvurusunun reddedilmesi üzerine, adalete erişiminin kısıtlandığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunulmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken adil yargılanma hakkının en önemli yapı taşlarından biri olan mahkemeye erişim hakkını temel hukuki dayanak olarak ele almıştır. Mahkemeye erişim hakkı, kişilerin bir uyuşmazlığı yetkili mahkeme önüne taşıyabilmesi ve bu uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteyebilmesi anlamına gelmektedir. Kişinin mahkemeye başvurmasını fiilen engelleyen veya dava açmayı imkansız kılan aşırı mali yükümlülükler, bu hakkın özüne dokunan hukuka aykırı kısıtlamalar olarak kabul edilmektedir.

Somut uyuşmazlıkta, mahkemeye erişim hakkının bir yansıması olan adli yardım müessesesi incelenmiş olup, bu husus 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.336 kapsamında değerlendirilmiştir. Yargı harçları, sunulan kamu hizmetinin bir karşılığı olma ve asılsız yahut gereksiz davaların açılmasını önleme gibi meşru amaçlar taşısa da, talep edilen harçların miktarının hak arayan kişinin ödeme gücünü bütünüyle aşmaması gerekmektedir. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkı, bireylerin mahkemeye ulaşmada açık, pratik ve yeterli fırsatlara sahip olmalarını şart koşmaktadır. Mahkemelerin usul kurallarını katı bir şekilcilikle uygulayarak adaletin tecellisini engellemekten kaçınmaları temel bir anayasal ilkedir.

Bunun yanı sıra, yargılama makamlarının adli yardım talebini reddederken sundukları gerekçelerin yeterliliği de hukuki incelemenin odak noktasını oluşturmaktadır. Bir adli yardım talebi reddedilirken, sunulan belgelerin neden yetersiz görüldüğünün somut olarak açıklanması ve başvuran kişiye ekonomik durumunu ispat etmesi için makul olanaklar sunulması gerekliliği, yerleşik içtihat kurallarının mutlak bir gereğidir. Hak arama hürriyetinin kullanımında ölçülülük ilkesi, bireyin temel hakkına yapılan müdahale ile ulaşılmak istenen amaç arasında her zaman adil bir dengenin kurulmasını zorunlu kılmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun çok yüksek miktardaki temyiz harcını ödeme gücünden yoksun olduğu gerekçesiyle yaptığı adli yardım talebinin reddedilmesinin, mahkemeye erişim hakkına yönelik son derece ağır ve orantısız bir müdahale olduğunu tespit etmiştir. Başvurucu, adli yardım talep dilekçesinde geçim kaynağının yalnızca emekli maaşından ibaret olduğunu ve üzerine kayıtlı hiçbir taşınmaz bulunmadığını açıkça belirtmiş, buna dair resmi e-devlet çıktılarını da mahkeme dosyasına sunmuştur. Ancak Yargıtay ilgili dairesi ve itiraz mercii, söz konusu belgelerin geçim sıkıntısını ve ödeme aczini ispatlamaya yeterli olmadığı yönünde matbu bir gerekçeyle talebi reddetmiştir.

Yüksek Mahkemenin kararında öne çıkan en kritik tespit, yargılama makamlarının adli yardım talep dilekçesi ekindeki maddi durum belgelerinin neden ödeme gücünden yoksun olunduğunun ispatına yetmediğini hiçbir şekilde açıklamamış olmasıdır. Yargıtay daireleri, başvurucudan hangi ilave bilgi veya belgelere ihtiyaç duyduğunu belirtmemiş ve ona gerçek ekonomik durumunu kanıtlaması için yasal bir çerçevede ek fırsat tanımamıştır. Ayrıca başvurucu, Anayasa Mahkemesinin önceki ihlal kararından evvelki aşamada zaten 533.713,75 TL gibi son derece fahiş bir temyiz harcını ödemek zorunda bırakılmıştır. Yeniden yapılan yargılamada kendisinden tekrar yarım milyon liranın üzerinde bir temyiz nispi karar harcı istenmesi, vatandaşın mali gücünü aşan devasa bir zorunluluk yaratmıştır.

Anayasa Mahkemesi, daha önce yüksek miktarda harç ödemek zorunda kalan ve iadesine karar verilen paranın üzerine haciz konularak ciddi bir mağduriyet yaşayan başvurucudan yeniden böylesine fahiş bir harcın istenilmesinin hukuka aykırı olduğunu değerlendirmiştir. Başvurucunun mali durumunu gösteren belgelere rağmen adli yardım talebinin soyut ve genel geçer gerekçelerle reddedilmesi, hak arayan birey üzerinde aşırı ve ölçüsüz bir külfet oluşturmuştur. Yargılama makamlarının adli yardım konusundaki bu son derece katı ve şekilci değerlendirmesi, adil yargılanma ve mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahale yönünden güdülen meşru amaçla kesinlikle orantılı bulunmamıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adli yardım talebinin gerekçesiz şekilde reddedilerek kişiye ağır külfet yüklenmesi sebebiyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir / başvuruyu kabul etmiştir.