Makale

Günümüzde dijital ekosistemin temel yapı taşlarından biri haline gelen yapay zekâ teknolojileri, öğrenme ve karar alma yeteneklerini devasa boyutlardaki veri havuzlarına borçludur. Algoritmaların doğru, tutarlı ve rasyonel kararlar alabilmesi, büyük veri setlerinin işlenmesine dayanmaktadır. Ancak bu veri işleme faaliyetleri, kişisel verilerin korunması hukuku bakımından pek çok tartışmayı beraberinde getirmektedir. Modern hukuk düzenleri, bireylerin mahremiyetini korumaya odaklanarak veri işleme süreçlerini katı ilkelere bağlarken; yapay zekâ sistemleri daha fazla veriyi esnek ve sınırsız bir biçimde kullanma eğilimindedir. Bu teknolojik yapı ile hukuki güvenceler arasındaki çatışma, özellikle şeffaflık eksikliği, veri minimizasyonu ilkesine aykırılık ve veri sorumlusunun belirlenmesi gibi temel alanlarda kendini göstermektedir. Sistemlerin özerk yapısı, toplanan verilerin nasıl ve hangi amaçla kullanıldığının her zaman öngörülebilir olmasını engellemektedir. Bu makalede, yapay zekâ sistemleri tarafından gerçekleştirilen kişisel veri işleme faaliyetleri ve bu faaliyetlerin yürürlükteki veri koruma mevzuatları karşısında doğurduğu başlıca hukuki sorunlar detaylı olarak ele alınacaktır.

Yapay Zekâ Sistemlerinde Veri İşleme Süreci

Yapay zekâ sistemleri, çevresinden elde ettiği yapılandırılmış veya yapılandırılmamış verileri analiz ederek makine öğrenmesi algoritmaları ile bilgi üretir. Kanunlarımızda kişisel verilerin tamamen veya kısmen otomatik yollarla elde edilmesi, kaydedilmesi, depolanması ve sınıflandırılması birer veri işleme faaliyeti olarak tanımlanmaktadır. Bu bağlamda, sistemin öğrenme sürecinde verileri parametrelerine gömmesi ve çeşitli örüntüler çıkararak kendi kendini eğitmesi açıkça veri işleme teşkil eder. Üstelik bu süreç, genellikle büyük veri kümeleri üzerinde gerçekleşir ve veriler farklı kaynaklardan toplanarak merkezi olmayan bulut platformlarında saklanabilir. Özellikle sosyal medya, nesnelerin interneti (IoT) cihazları ve çevrimiçi alışveriş platformları gibi sayısız kaynaktan beslenen sistemler, elde ettikleri devasa verilerle bireylerin profilini çıkarma ve otomatik karar alma işlemlerini gerçekleştirirler. Bu sınırsız veri ihtiyacı, kişisel verilerin korunması hukukunun en temel direği olan sınırlılık ve ölçülülük ilkelerini adeta ihlal etme tehlikesi barındırmaktadır.

Veri Koruma İlkeleri Karşısında Meydana Gelen İhlaller

Yapay zekânın çok katmanlı ve sürekli öğrenen mimarisi, veri işleme ilkeleriyle doğrudan çatışabilen yapısal sorunlar üretmektedir. Bu sorunların başında hukuka uygunluk ve şeffaflık eksikliği gelir. Hukuki açıdan yapay zekânın veri koruma ilkeleriyle çeliştiği başlıca noktalar şunlardır:

• Amaçla Sınırlılık: Verilerin yalnızca toplandığı açık ve meşru amaç doğrultusunda kullanılması gerekirken, yapay zekâ sistemleri eski verileri yeni modellerin eğitiminde tekrar tekrar kullanarak amacın dışına çıkabilmektedir.
• Veri Minimizasyonu: Algoritmalar ne kadar çok veriyle eğitilirse o kadar doğru sonuç verdiğinden, yapay zekâ mimarisi "minimum veri" ilkesine zıt bir biçimde maksimum veri toplama güdüsüyle hareket etmektedir.
• Doğruluk ve Güncellik: Eğitim veri setlerine giren yanlış ya da eski veriler, sistemin hatalı veya ayrımcı kararlar almasına zemin hazırlayan algoritmik ön yargı sorununa sebebiyet vermekte ve verilerin anlık güncellenmesi çoğu zaman teknik olarak sağlanamamaktadır.

Kara Kutu (Black Box) Problemi ve Aydınlatma Yükümlülüğü

Yapay zekâ sistemlerindeki en büyük hukuki açmazlardan biri kara kutu (black box) problemidir. Kara kutu, derin öğrenme ve makine öğrenmesi algoritmalarının, belirli bir karar veya sonuca nasıl ulaştığının insanlar tarafından anlaşılamaması ve iç işleyişinin gizli kalması durumudur. Hukuk düzenimiz, kişisel verileri işlenen bireylere karşı şeffaf olunmasını ve onlara karşı aydınlatma yükümlülüğünün yerine getirilmesini şart koşar. Veri sorumlusu, algoritmanın çalışma mantığı ve kişisel verinin işlenme süreci hakkında veri öznesine anlaşılır bilgiler sunmalıdır. Ancak sistemin opak yapısı, geliştiricilerin dahi bazen hangi girdinin hangi çıktıyı ürettiğini açıklamasını imkânsız hale getirir. Bu şeffaflık eksikliği, bireyin verilerinin nasıl kullanıldığını bilmesini engelleyerek açık rıza iradesini sakatlayabilir ve hukuki denetimi işlevsiz kılabilir. Veri özneleri, aleyhlerine çıkan bir otomatik karara karşı çıkmak istediklerinde, kararın mantığını öğrenemedikleri için yasal haklarını etkin bir biçimde kullanamazlar.

Veri Sorumlusunun Belirsizliği ve Sınır Ötesi Aktarım

Geleneksel veri işleme sistemlerinde verinin toplanma ve işlenme amaçlarını belirleyen veri sorumlusu genellikle açıktır. Ancak yapay zekâ ekosisteminde; algoritmayı geliştiren şirket, sistemi kullanan kurum ve sisteme veri sağlayan üçüncü taraf hizmet sağlayıcılar iç içe geçmiştir. Yapay zekânın kendi başına öğrenip, başlangıçta programlanmayan yeni amaçlar doğrultusunda veri toplayabilme kapasitesi, veri sorumlusunun kim olduğu yönünde ciddi bir hukuki belirsizlik yaratmaktadır. Kimi durumlarda birden fazla aktörün ortak veri sorumlusu kabul edilmesi gerekebilir. Buna ek olarak, yapay zekâ modellerinin eğitimi genellikle küresel bulut sunucularında gerçekleştirildiği için sınır ötesi veri aktarımı sorunu doğmaktadır. Verilerin birden fazla ülkedeki sunuculara dağıtılarak işlenmesi, farklı ulusal mevzuatların çakışmasına ve hangi ülke kurallarının uygulanacağı sorunsalına yol açar. Güvenli ülke listelerinin belirsizliği ve küresel ölçekte standartlaşmış aktarım mekanizmalarının bulunmayışı, yapay zekâ sistemlerindeki veri işleme faaliyetlerinin hukuka uygunluğunu ciddi şekilde zedelemektedir.