Yapay Zeka ile Otomatik Karar Verme ve İşçi Hakları

Günümüzde teknolojinin hızla gelişmesiyle birlikte, işyerlerinde işçilerin performanslarının değerlendirilmesi ve yönetilmesi süreçlerinde yapay zeka destekli sistemlerin kullanımı yaygınlaşmıştır. Bu sistemler, elde edilen büyük miktardaki veriyi analiz ederek işçiler hakkında çıkarımlarda bulunma ve karar verme işlevlerini yerine getirmektedir. İşçinin ücretinin belirlenmesi, terfi alıp almayacağı veya iş sözleşmesinin feshedilip feshedilmeyeceği gibi son derece kritik konularda insan müdahalesi olmaksızın sadece algoritmalar tarafından otomatik kararlar verilebilmektedir. Otomatik karar verme olarak adlandırılan bu süreç, işyerindeki verimliliği artırma amacı taşısa da beraberinde hukuki riskler getirmektedir. Zira yapay zekanın girdi verilerini nasıl işleyip bir çıktıya yani karara dönüştürdüğü çoğu zaman bilinememektedir. Bu durum iş hukukunda ve kişisel verilerin korunması hukukunda işçi haklarının ihlaline zemin hazırlamakta, şeffaflığı zedeleyerek yasal bir hukuki müdahaleyi zorunlu kılmaktadır.

Yapay Zekanın Kara Kutu Problemi ve Şeffaflık İlkesi

Yapay zeka sistemleri, özellikle derin öğrenme algoritmalarıyla çalışırken, karar verme sürecinin nasıl işlediğine dair net ve mantıksal bir gerekçe sunamamaktadır. Kara kutu problemi olarak isimlendirilen bu durum, otonom sistemlerdeki karar süreçlerinin neden-sonuç ilişkisi çerçevesinde açıklanamaması halini ifade eder. İşverenin kullandığı yapay zeka sisteminin, işçi hakkında verdiği olumsuz bir kararı hangi verilere dayanarak aldığının bilinmemesi, şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkelerine açıkça aykırılık teşkil etmektedir. İlgili ilkeler gereği, veri işleme süreçlerinin açıklanabilir ve erişilebilir olması hukuki bir zorunluluktur. Ancak yapay zeka, çoğunlukla nedensellik bağı kurmak yerine salt veriler arası ilişkiyi ifade eden korelasyon üzerinden sonuç ürettiği için, alınan kararların mantıksal dayanakları gizli kalmaktadır. Bu nedenle, işçilerin kendileri hakkında alınan otomatik kararların gerekçelerini öğrenme ve bu durumu denetleme hakları ciddi şekilde zedelenmektedir.

Otomatik Karar Vermeye İtiraz Hakkı

İlgili kanun düzenlemeleri uyarınca işçiler, işlenen kişisel verilerinin münhasıran otomatik sistemler vasıtasıyla analiz edilmesi suretiyle kendi aleyhlerine bir sonucun ortaya çıkmasına itiraz etme hakkına yasal olarak sahiptir. Bu hak, işverenin sadece algoritmik karar mekanizmalarına dayanarak işçi üzerinde hukuki veya fiili etkiler doğuran doğrudan işlemler yapmasını engellemektedir. Genel Veri Koruma Tüzüğü ise bu korumayı daha da somutlaştırarak, bireylerin yalnızca otomatik süreçlere dayalı kararlara tabi olmama hakkını katı bir biçimde düzenlemektedir. Bu hakkın etkin bir biçimde kullanılabilmesi için karar verme sürecine mutlaka insan müdahalesinin dahil edilmesi esastır. İnsan denetiminin fiilen bulunduğu bir karar verme süreci münhasıran otomatik olarak nitelendirilemeyeceğinden, işverenlerin yapay zeka sistemlerini salt bir karar mercii olarak değil, sadece bir karar destek sistemi olarak konumlandırmaları gerekmektedir.

İşçilerin Başvurabileceği Hukuki Yollar

İşçilerin, kişisel verilerinin hukuka aykırı şekilde yapay zeka sistemleriyle işlenmesi ve doğrudan otomatik kararlara konu edilmesi halinde başvurabileceği temel hukuki yollar ve talepler şunlardır:

• Veri Sorumlusuna Başvuru ve Kurul Şikayeti: İşçi, aleyhine çıkan otomatik karara itiraz edebilir; reddi halinde doğrudan kişisel verileri koruma otoritesine şikayette bulunabilir.
• Maddi ve Manevi Tazminat: İlgili borçlar hukuku kuralları uyarınca, işverenin işçinin kişiliğini koruma borcunu ihlal etmesi sebebiyle doğan zararların tazmini için dava açılabilir.
• Koruyucu Davalar: Medeni hukuk kuralları kapsamında, işçinin kişilik haklarına yönelik saldırının önlenmesi, sona erdirilmesi veya hukuka aykırılığının tespiti mahkemeden istenebilir.
• Sözleşmenin Haklı Nedenle Feshi: İşverenin hukuka aykırı otonom veri işleme faaliyeti iş hukuku uyarınca ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık teşkil ettiğinden, işçi sözleşmeyi haklı sebeple derhal feshedebilir.