Makale

Günümüzde yapay zeka sistemleri, biyometrik verilerin işlenmesi ve algoritmik profilleme uygulamaları, hukuk dünyasında devrim niteliğinde değişimler yaratmaktadır. Özellikle adalet sisteminde ve kamu güvenliği alanında teknolojik araçların kullanımının artması, bireylerin mahremiyeti ve adil yargılanma hakları üzerinde yeni tartışmaları beraberinde getirmiştir. Veri koruma hukuku perspektifinden bakıldığında, kişilerin davranış kalıplarını analiz eden ve kimliklerini uzaktan tespit eden sistemlerin sınırsız bir biçimde kullanılması hukuken kabul edilemez. Hukuk devleti ilkesi, teknolojinin sunduğu imkanların insan onuru ve temel haklarla uyumlu bir şekilde sınırlandırılmasını zorunlu kılmaktadır. Gelişmiş veri madenciliği araçlarının ve yüz tanıma teknolojilerinin yaygınlaşması, bireylerin rızası dışında veya şeffaflıktan uzak yöntemlerle değerlendirilmesi riskini ortaya çıkarmaktadır. Bu nedenle, küresel düzeyde kabul edilen yeni hukuki regülasyonlar, teknolojik gelişmelerin birey aleyhine keyfi bir gözetim mekanizmasına dönüşmesini engellemeyi amaçlamakta ve yapay zeka destekli süreçlere çok kesin sınırlar çizmektedir.

Biyometrik Veriler ve Yüz Tanıma Teknolojilerinin Sınırları

Biyometrik veriler, kişilerin fiziksel ve davranışsal özelliklerini tanımlayan ve doğası gereği son derece hassas olan kişisel verilerdir. Özellikle yüz tanıma teknolojileri, bireylerin rızası olmaksızın kamusal alanlarda izlenmesine ve kimliklerinin tespit edilmesine olanak tanıyarak mahremiyet üzerinde büyük bir baskı oluşturmaktadır. Avrupa Birliği Yapay Zeka Yasası gibi güncel uluslararası düzenlemeler, kamusal alanlarda gerçek zamanlı uzaktan biyometrik tanımlama sistemlerinin kullanımını kural olarak yasaklamış, bu kullanımı yalnızca terör veya çocuk kaçırma gibi çok istisnai ve zorunlu hallerle sınırlandırmıştır.

Aynı şekilde, internet veya güvenlik kameralarından hedefsiz veri kazıma yöntemiyle yüz tanıma veri tabanları oluşturulması da mutlak bir şekilde yasaklanmıştır. Hukuka aykırı şekilde toplanan biyometrik verilerin kullanımı, bireyin anonim kalma hakkını zedelemekte ve kişileri sürekli bir gözetim nesnesi haline getirmektedir. Bu nedenle, biyometrik verilerin işlenmesinde yasal dayanak, açık gereklilik ve ölçülülük ilkesi hukuk mercileri tarafından çok katı bir şekilde gözetilmelidir.

Algoritmik Profilleme ve Risk Değerlendirme Sistemleri

Profilleme faaliyetleri ve büyük veri temelli risk değerlendirme sistemleri, bireylerin gelecekteki davranışlarını ve muhtemel riskleri tahmin etme iddiasıyla kullanılmaktadır. Ancak bu sistemler, çoğu zaman şeffaf olmayan kapalı algoritmalar üzerinden çalışarak temel insan hakları ihlallerine zemin hazırlamaktadır. Bireylerin yaşı, sosyo-ekonomik durumu, ikamet yeri veya etnik kökeni gibi değişkenler üzerinden algoritmik risk skorları üretilmesi, kişilerin somut eylemleriyle değil, istatistiksel olasılıklarla hukuki bir yargıya maruz kalmasına neden olmaktadır.

Sadece profilleme veya kişilik özelliklerine dayanarak kişilerin risk durumunu değerlendiren yapay zeka sistemleri, nesnel gerçeklikten uzaklaşarak ayrımcılık yasağını ve masumiyet karinesini doğrudan ihlal etme potansiyeli taşır. Bireyler hakkında alınacak hukuki veya idari kararların bu tür denetim dışı skorlama sistemlerine dayandırılması, bağımsız ve tarafsız karar alma mekanizmalarını son derece zayıflatmaktadır. Dolayısıyla, kişilerin durumunun tamamen otomatik süreçlere terk edilmemesi ve karar süreçlerinde mutlaka kararı değiştirebilecek yetkiye sahip anlamlı insan gözetiminin bulunması vazgeçilmez bir zorunluluktur.

Yapay Zekanın Hukuki Kullanımında Temel Standartlar

Yapay zeka sistemlerinin hukuk alanındaki kullanımı, insan hakları ve demokratik ilkelerle uyumlu bir zemine oturtulmak zorundadır. Avrupa Konseyi bünyesinde kabul edilen Avrupa Etik Şartı gibi referans belgeler, yapay zekanın adalet ve hukuk sistemlerine entegrasyonunda katı sınırlar çizmektedir. Teknolojilerin hukuka uygun bir şekilde kullanılabilmesi için aşağıdaki standartların mutlak surette karşılanması zorunludur:

• Temel haklara saygı ve ayrımcılık yasağının algoritma tasarımından itibaren titizlikle gözetilmesi.
• Algoritmaların işleyişinde, kaynak kodlarında ve eğitim veri setlerinde şeffaflık ve denetlenebilirlik sağlanması.
• Bireylerin kendilerini etkileyen otomatik kararlara itiraz edebilmesini sağlayan etkili başvuru yollarının bulunması.
• Kişilerin zayıf yönlerini manipüle eden veya toplumsal davranışlara göre sosyal puanlama yapan uygulamalardan kesinlikle kaçınılması.

Hukuk büroları, şirketler ve adli organlar, yapay zeka çözümlerini yalnızca hukuki güvenceleri ihlal etmeyen, hesap verebilirlik ve yüksek veri kalitesi standartlarını sağlayan yardımcı destek araçları olarak konumlandırmalıdır. İnsan duygularını veya niyetlerini biyometrik veriler üzerinden belirlemeye çalışan sistemler, hukuken yüksek riskli sayılarak katı bir kısıtlamaya tabi tutulmalıdır. Aksi halde, hukukun üstünlüğü ve bireysel özerklik, algoritmaların denetimsiz teknik gücüne teslim edilmiş olacaktır.