Makale

Teknolojik gelişmelerin iş hukukuna yansımasıyla birlikte, evde tele çalışma gibi istihdam modelleri çalışma hayatında kalıcı bir yer edinmiştir. İşçinin, işverenin doğrudan fiziki denetimi ve gözetimi dışında kendi evinde çalışması, işverenin yönetim hakkı kapsamında elektronik izleme ve denetleme uygulamalarına başvurmasını adeta zorunlu kılmıştır. Ancak, işverenin üretim sürecini kontrol etmek, işyeri sırlarının dışarı sızmasını engellemek veya iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini sağlamak amacıyla kullandığı bu sanal denetim mekanizmaları, işçinin özel hayatın gizliliği ve haberleşme hürriyeti gibi temel kişilik haklarına ciddi müdahaleler içermektedir. Nitekim, ev ile işyerinin iç içe geçtiği bu çalışma modelinde, bilgisayar, e-posta, internet kullanımı veya görsel araçlarla yapılan her türlü izleme, doğrudan kişisel verilerin işlenmesi anlamına gelmektedir. Bu noktada işverenin meşru menfaati ile işçinin temel hak ve özgürlükleri arasında adil bir denge kurulması elzemdir. İşverenin bu dengeyi kurmadan, ölçülülük ilkesine ve aydınlatma yükümlülüğüne aykırı olarak başvurduğu denetim faaliyetleri ağır idari ve cezai yaptırımlara tabidir.

Bilgisayar ve İnternet Kullanımının Denetlenmesi

Evde tele çalışan işçinin ifa ettiği iş görme borcunun temel araçlarından biri bilgisayar ve internet bağlantısıdır. İşveren, mülkiyeti kendisine ait olan bilgisayarın yalnızca iş amaçlı kullanım için tahsis edildiği durumlarda, bilgisayardaki dosyaların içeriklerini kural olarak denetleyebilmektedir. Ancak özel kullanıma sınırlı olarak izin verildiği veya işçinin kişisel dosyalar olarak nitelendirdiği alanlarda, işverenin somut ve kuvvetli bir suç şüphesi bulunmadıkça içerik denetimi yapması hukuka aykırıdır. İnternet kullanımının denetlenmesinde ise ölçülülük ilkesi gereğince daima daha az müdahaleci yöntemlere öncelik verilmelidir. İşveren, ekranın rastgele görüntüsünü alan veya klavye tuş vuruşlarını kaydeden casus yazılımlar kullanmaktan kaçınmalıdır. Bu tür programlar, biyometrik verilerin hukuka aykırı şekilde işlenmesine sebep olacağı gibi işçinin mahremiyet alanına da ağır ve orantısız bir müdahale oluşturur. İşverenin çalışma sürelerini tespit etmek amacıyla yazılımlarla denetim yapması mümkün olmakla birlikte, bunun istisnasız aydınlatma yükümlülüğü yerine getirilerek ifa edilmesi zorunludur.

E-Posta ve Telefon İletişiminin Gözetlenmesi

İletişim araçlarının denetimi söz konusu olduğunda, denetimin sınırlarını kurumsal iletişim ve özel iletişim ayrımı belirlemektedir. İşveren, kurumsal e-posta hesaplarını ve iş telefonu iletişimlerini denetlerken dahi kural olarak yalnızca trafik verilerini incelemelidir. Ancak işveren, kurumsal e-posta adresi üzerinden gerçekleştirilen iletişimde trafik verilerinin denetlenmesinin amaca ulaşmak için yetersiz kaldığını tespit ederse ve işçi önceden açıkça bilgilendirilmişse, e-postaların içeriğini de kontrol edebilecektir. Buna karşılık, işçinin şahsi hesapları üzerinden gerçekleştirdiği iletişimin dinlenmesi ya da denetlenmesi her koşulda hukuka aykırıdır. İşçinin hiçbir bilgilendirme yapılmaksızın gizlice dinlenmesi veya yazışmalarının ele geçirilmesi, mahkeme kararları ışığında haberleşmenin gizliliği hakkına ağır bir saldırı niteliği taşır. Ayrıca tele çalışmada kullanılan çevrimiçi toplantı uygulamalarında da toplantıların sesli veya görüntülü olarak kaydedilmesi, haklı bir neden ve ölçülülük çerçevesinde sınırlandırılmalı, tüm katılımcılara kayıt alındığına dair net bir uyarı yapılmalıdır.

Görsel Araçlarla İzleme ve Kamera Kullanımı

Evde tele çalışma ilişkisinde işçinin konutu ile çalışma alanının tamamen iç içe geçmesi sebebiyle, işverenin kamera ile izleme yetkisi oldukça dar bir kapsama sahiptir. Kamera ile gözetim, ancak işçinin çalışmasına tahsis edilmiş tamamen bağımsız bir odanın bulunması halinde ve yegâne yöntem olması koşuluyla istisnai olarak uygulanabilir. Sürekli ve kesintisiz bir kamera izlemesi, işçide fiziksel ve psikolojik rahatsızlıklara yol açan sürekli bir baskı hissi yarattığından doğrudan ölçülülük ilkesine aykırıdır. İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınması amacını aşan, sadece işçinin bilgisayar başında olup olmadığını ölçmek için yüz geometrisini kullanan biyometrik takip teknolojileri, açık rıza bulunsa dahi hukuka aykırı kabul edilecektir. İşveren, çalışanın yalnızca sesini kaydetmek, arka planı flulaştırmak veya günlük faaliyetlerin raporlanması gibi temel haklara daha az müdahale eden alternatif yöntemleri tercih etmekle yükümlüdür.

Hukuka Aykırı Denetimin Hukuki Sonuçları

İşverenin, evde tele çalışan işçinin kişisel verilerini sınırları aşarak veya tamamen gizli bir şekilde işlemesi, ağır hukuki yaptırımları beraberinde getirmektedir. Kişilik hakları ve mahremiyeti ihlal edilen işçi, Türk hukuku kapsamında aşağıdaki hak arama yollarına başvurabilmektedir:

• Önleme, Durdurma ve Tespit Davaları: İşçi, henüz başlamamış saldırılar için önleme, süregelen müdahaleler için durdurma ve etkisi süren ihlaller için hukuka aykırılığın tespiti davalarını ikame edebilir.
• Maddi ve Manevi Tazminat: Hukuka aykırı veri işleme süreci neticesinde uğranılan maddi kayıplar ile hissedilen psikolojik elem ve ızdırap sebebiyle işverene karşı tazminat davası açılabilir.
• Haklı Nedenle Fesih: Gizli veya orantısız izleme uygulamaları, ahlak ve iyiniyet kurallarına kesin bir aykırılık teşkil edeceğinden, işçiye iş sözleşmesini derhal feshetme ve kıdem tazminatına hak kazanma imkânı tanır.

İdari ve Cezai Yaptırımlar

İşçinin özel hayatının gizliliğine müdahale eden gözetim uygulamaları, hukuki yaptırımların ötesinde doğrudan idari ve cezai boyutta da işverenin sorumluluğunu doğurmaktadır. Kişisel Verileri Koruma Kanunu kapsamında, işverenin izleme faaliyetine ilişkin aydınlatma yükümlülüğünü yerine getirmemesi veya veri güvenliğini sağlayamaması durumlarında, Kurul tarafından yüksek meblağlarda idari para cezası kesilmektedir. Ayrıca, işverenin geçerli bir kanuni neden bulunmaksızın gizli izleme yazılımları kullanması, e-postaları gizlice okuması veya iletişim içeriklerini hukuka aykırı kaydetmesi Türk Ceza Kanunu anlamında doğrudan suç oluşturur. Haberleşmenin gizliliğini ihlal, özel hayatın gizliliğini ihlal ve kişisel verilerin hukuka aykırı olarak kaydedilmesi suçları kapsamında işveren veya yetkilendirdiği işveren vekilleri hakkında hapis cezası uygulanması muhtemeldir. İşçiler, uğradıkları bu ihlaller karşısında şikayetçi olarak derhal ceza soruşturması başlatılmasını talep edebilmektedirler.