Ulusal ve Küresel Boyutta Unutulma Hakkı

Günümüzde internet kullanımının yaygınlaşması ve bilgi teknolojilerindeki eşi görülmemiş ilerlemeler, kişisel verilerin dijital hafızada kalıcı hale gelmesi sonucunu doğurmuştur. Bu kalıcılık, bireylerin mahremiyet hakları ile kamunun bilgiye erişim hakkı arasında ciddi hukuki gerilimler yaratmaktadır. İşte bu gerilim noktasında ortaya çıkan unutulma hakkı, bireylerin belirli koşullar altında kişisel verilerinin kamu erişiminden kaldırılmasını talep edebilmesini sağlayan kritik bir hukuki ve etik kavram olarak öne çıkmaktadır. Hakkın temelinde, bireylerin dijital dünyada yayılan kişisel bilgilerinin kontrolünü yeniden ele alma isteği yatmaktadır. Bu kavram, yalnızca mahremiyet haklarına ilişkin toplumsal beklentilerin değişimini değil, aynı zamanda dijital kayıtların kalıcılığının yarattığı zorluklara karşı hukuki bir yanıtı temsil etmektedir. Ulusal ve küresel ölçekte farklı uygulama biçimleri bulan bu hak, her hukuk sisteminin kendi iç dinamiklerine, ifade özgürlüğü anlayışına ve veri koruma rejimine göre farklı şekillerde yorumlanmakta ve uygulanmaktadır.

Unutulma Hakkının Küresel Hukuktaki Gelişimi

Küresel ölçekte unutulma hakkı, özellikle Avrupa Birliği veri koruma hukuku çerçevesinde güçlü bir zemin bulmuştur. Avrupa Adalet Divanı'nın (ABAD) 2014 yılında verdiği tarihi nitelikteki Google v. Spain kararı, arama motoru sonuçlarından kişisel verilerin kaldırılması taleplerinin kabul edilmesinde öncü bir rol oynamıştır. Bu karar ile birlikte, internette yayımlanan bir bilginin başlangıçta hukuka uygun olsa dahi, zamanla aleniyetinin devam etmesinin hukuka aykırılık teşkil edebileceği vurgulanmıştır. AB düzeyinde atılan bu yargısal adımlar, nihayetinde Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR)'nün 17'nci maddesinde silme hakkı ile birlikte unutulma hakkının açıkça kodifiye edilmesiyle sonuçlanmıştır. Ancak, unutulma hakkının küresel düzeyde benimsenmesi homojen bir yapı göstermemektedir. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri uygulamasında ifade özgürlüğü ve anayasal güvenceler, bilgilerin erişimden kaldırılmasına karşı daha güçlü bir konumda tutulmakta ve bu hak oldukça sınırlı uygulanmaktadır.

Farklı Kıtalar ve Ülkelerdeki Yargısal Uygulamalar

Unutulma hakkının küresel boyuttaki uygulamaları incelendiğinde, Asya ve Güney Amerika kıtalarında da çeşitli yargısal süreçlerin yaşandığı görülmektedir. Rusya, 2016 yılında kabul ettiği 152-FZ sayılı Kanun ile unutulma hakkını geniş bir yasal çerçeveye kavuşturarak küresel bir uygulama alanı yaratmayı hedeflemiş, ancak bu durum ifade özgürlüğünü sınırladığı gerekçesiyle yoğun eleştirilere maruz kalmıştır. Japonya uygulamasında ise Japonya Yüksek Mahkemesi, ifade özgürlüğüne öncelik vererek Avrupa'dan ziyade Amerikan hukuk yaklaşımına daha yakın bir tutum sergilemiş ve belirli suçlara ilişkin geçmiş haberlerin silinmesi taleplerini kamu yararı gerekçesiyle reddetmiştir. Güney Amerika'da ise Brezilya Yüksek Adalet Mahkemesi'nin DPN v. Google Brasil kararı gibi örnekler, bireylerin şeref ve itibarının korunması kapsamında arama listelerinden çıkarma kararlarının verilebileceğini göstermekte olup, bu durum hakkın küresel arenada ifade hürriyeti ile mahremiyet arasında sürekli bir denge arayışı içinde olduğunu teyit etmektedir.

Türk Hukukunda Unutulma Hakkının Yasal Zemini

Türk hukuk sisteminde unutulma hakkı, Anayasa'da veya kanunlarda ismen doğrudan düzenlenmemiş olsa da, üst normlar ve yargı kararları aracılığıyla anayasal güvence altına alınmıştır. Anayasa'nın 20'nci maddesinde korunan özel hayatın gizliliği ve kişisel verilerin korunması hakları ile 17'nci maddesindeki manevi varlığın korunması ilkesi, bu hakkın temel dayanaklarını oluşturmaktadır. Bu hak ayrıca, yürürlükteki spesifik mevzuat hükümleriyle de uygulamada karşılık bulmaktadır. Bu kapsamdaki temel düzenlemeler şunlardır:

• Türk Medeni Kanunu (TMK): Madde 24 ve 25 kapsamında kişilik haklarının hukuka aykırı ihlaline karşı koruma sağlanmaktadır.
• Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK): 6698 sayılı Kanun'un 4'üncü maddesindeki dürüstlük ve ölçülülük ilkeleri ile 7'nci maddesindeki verilerin silinmesi, yok edilmesi veya anonimleştirilmesi yükümlülükleri hakkın kullanımına temel teşkil eder.
• 5651 sayılı Kanun: İnternet ortamında kişilik haklarının ihlal edilmesi durumunda, 9'uncu madde uyarınca içeriklere erişimin engellenmesi veya kaldırılması mekanizması işletilmektedir.
• Türk Ceza Kanunu (TCK): 134, 135, 136 ve 138'inci maddeler, özel hayatın gizliliğini ihlal ve kişisel verilerin hukuka aykırı işlenmesini yaptırıma bağlamaktadır.

Türk Yargı İçtihatlarında Hakkın Gelişimi

Ülkemizde unutulma hakkının hukuki çerçevesi, yasama organından ziyade yüksek mahkeme kararları ile belirginleşmiştir. İlk olarak Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 2015 tarihli kararı, dijital hafızada yer alan geçmişteki olumsuz olayların, üstün bir kamu yararı bulunmadığı sürece silinmesini talep etme hakkını tanıyarak içtihat yaratmıştır. Anayasa Mahkemesi (AYM) ise bilhassa N. B.B. kararı başta olmak üzere verdiği bireysel başvuru kararlarında, ifade ve basın özgürlükleri ile bireylerin manevi varlığını geliştirme hakkı arasında adil bir dengenin kurulması gerektiğini vurgulamıştır. AYM, haberin güncelliği, kamuoyu ilgisi, bireyin toplumsal statüsü ve yayımlanan kişisel verilerin niteliği gibi unsurları değerlendirerek, haberin toplumsal değerini yitirdiği durumlarda unutulma hakkının uygulanması gerektiğine hükmetmiştir. Bu yaklaşım, dijital çağda mağduriyetlerin giderilmesi adına etkili bir başvuru yolu ve güçlü bir içtihat birikimi oluşturmuştur.