Türk Ceza Hukukunda Dolandırıcılık Suçunun Temel Unsurları

Günümüz hukuk sisteminde malvarlığına karşı işlenen suçlar arasında en sık karşılaşılan eylemlerden biri dolandırıcılık suçu olarak karşımıza çıkmaktadır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 157. maddesinde tanımlanan bu suç tipi, özünde bir kimsenin hileli davranışlarla aldatılması ve bu aldanma sonucunda failin kendisine veya bir başkasına haksız bir malvarlığı yararı sağlaması temeline dayanmaktadır. Hukuki uygulamalar ekseninde değerlendirildiğinde, bu suçun sadece malvarlığı değerlerini değil, aynı zamanda kişilerin irade ve karar verme özgürlüğünü de koruma altına aldığı görülmektedir. Toplumsal güvenin zedelenmesine yol açan dolandırıcılık eylemlerinin hukuki nitelendirmesinin doğru yapılabilmesi için, eylemin temel yapı taşlarını oluşturan maddi ve manevi unsurların titizlikle incelenmesi zorunludur. Bu yazımızda, uzman bir hukuki perspektifle, dolandırıcılık suçunun temel unsurlarının kanuni tanımı ve uygulama şartları detaylandırılacaktır.

Dolandırıcılık Suçunda Fail ve Mağdur

Dolandırıcılık suçunda fail, hileli davranışları gerçekleştirerek menfaat temin eden herhangi bir gerçek kişi olabilir. Tüzel kişilerin doğrudan suç faili olması mümkün olmamakla birlikte, suçun işlenmesiyle tüzel kişi yararına haksız menfaat sağlanmışsa tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirlerine hükmedilmesi her zaman gündeme gelebilecektir. Suçun mağduru ise, hileli eylemlere maruz kalarak aldatılan ve malvarlığı zarara uğrayan gerçek kişilerdir. Tüzel kişiler bu suçun mağduru değil, yasal olarak yalnızca suçtan zarar göreni olabilirler. Yargıtay uygulamalarına göre, mağdurun hileli davranışları kavrayabilecek ve buna bağlı olarak iradesini şekillendirebilecek asgari bir algılama yeteneğine sahip olması zorunludur; aksi takdirde eylem, koşullarına göre hırsızlık gibi farklı suç tiplerine vücut verebilecektir.

Suçun Temel Taşı Olarak Fiil ve Hile Kavramı

Bu suçun en belirleyici unsuru olan fiil, failin mağduru aldatmaya yönelik hileli hareketler gerçekleştirmesidir. Eski kanun döneminde aranan kandırabilecek nitelikte hile şartı, güncel düzenlemede doğrudan hileli davranış olarak sadeleştirilmiştir. Hile, başkasının iradesi üzerinde etki doğurarak onu hataya düşürücü her türlü sahte ve suni davranıştır. Nitelikli bir yalan olarak tanımlanabilen hile, mağdurun inceleme eğilimini ortadan kaldıracak ağırlıkta olmalı veya dış hareketlerle ustaca desteklenmelidir. Ayrıca, failin karşı tarafı aydınlatma yükümlülüğü bulunduğu hukuki ilişkilerde, kasten susarak veya mağdurun mevcut hatasından yararlanarak ihmali hareketle dolandırıcılık suçunun işlenmesi de pekâlâ mümkündür.

Dolandırıcılık Suçunun Maddi Unsurları Özeti

Dolandırıcılık suçunun yapısını oluşturan maddi ve neticeye dair unsurlar, ceza yargılamasında hukuki niteleme yapılırken büyük önem taşır. Söz konusu temel unsurlar ceza sistemi bağlamında şu şekilde sıralanabilir:

• Fail: Hileli davranışları bizzat icra eden ve suçtan menfaat sağlayan gerçek kişilerdir.
• Mağdur: Hile neticesinde iradesi sakatlanan, aldatılan ve malvarlığı zarara uğratılan kişidir.
• Fiil: Mağdurun gerçeği doğru algılamasını engelleyen, icrai veya ihmali nitelikteki aldatıcı davranışların bütünüdür.
• Netice: Aldatma eylemiyle failin haksız yarar elde etmesi ve eşzamanlı olarak malvarlığı zararının doğmasıdır.
• İlliyet Bağı: Zarar ve haksız yarar neticelerinin, doğrudan doğruya failin hileli eylemleri sonucunda oluşmasıdır.

Suçun Konusu ve Neticenin Gerçekleşmesi

Suçun hukuki konusu, ekonomik değer taşıyan veya mağdur için sadece manevi değeri bulunsa dahi geniş anlamda malvarlığı değerleri ve bu eylemlerin doğrudan muhatabı olan insandır. Suçun kanunen tamamlanması için, hileli davranışlar ile mağdurun aldanması ve bunun sonucunda mağdurun ya da üçüncü bir kişinin malvarlığında bir zarar doğarken, fail veya başkası lehine mutlaka haksız bir yarar elde edilmesi gerekir. Yarar ve zarar unsurları arasında mutlak surette bir illiyet bağı bulunmalıdır. Şayet mağdur aldanmış fakat fail elinde olmayan dışsal sebeplerle yarar elde edememişse, suç teşebbüs aşamasında kalmış sayılacaktır. Yargıtay kararlarında da istikrarla vurgulandığı üzere, elde edilen yararın mülkiyet odaklı olması aranır.

Dolandırıcılık Suçunun Manevi Unsuru

Dolandırıcılık suçu, ceza hukuku sistematiği gereği kural olarak yalnızca genel kast ile işlenebilen bir malvarlığı suçudur. Failin, gerçekleştirdiği hareketlerin hileli olduğunu, bu hareketlerin muhatabı aldatıcı nitelik taşıdığını, bunun sonucunda karşı tarafın zararına ve kendi veya başkasının lehine bir netice doğacağını bilmesi ve istemesi yasal bir şarttır. Olası kastın bu suçun temel şeklinde uygulanıp uygulanamayacağı doktrinde birtakım tartışmalara yol açsa da, ağır basan hukuki görüşe göre dolandırıcılık suçu, failin doğrudan doğruya iradesini fesada uğratma gayesi taşıması sebebiyle kural olarak olası kastla işlenemez. Ayrıca, şayet fail, fiili icra ederken hileli davranışının veya karşı tarafın zararına olduğunun bilincinde değilse, yani suçun maddi unsurlarında kaçınılmaz bir hataya düşmüşse, bu durum kastı ortadan kaldıracağından dolandırıcılık suçunun oluşumuna yasal bir engel teşkil edecektir.