Makale

Sahipsiz hayvanların ve koruma altındaki yaban hayvanlarının kamusal alanlarda veya özel mülklerde bireylere verdikleri zararlar, idare hukukunun en hassas sorumluluk alanlarından birini oluşturmaktadır. Bir hayvan hukuku uzmanı olarak sıklıkla karşılaştığımız bu vakalarda, zararın tazmini özel hukuktaki haksız fiil kurallarından ziyade, idarenin kamu hizmetini yürütme biçimine ve anayasal eşitlik ilkelerine dayanmaktadır. İdarenin sorumluluğu, devletin üzerine düşen önleyici ve koruyucu kamu hizmetlerini gereği gibi ifa edip etmediği üzerinden değerlendirilir. Bu bağlamda idare, eylem ve işlemlerinin hukuk düzeniyle uyumlu olmamasından doğan zararları karşılamakla mükelleftir. Hukuk pratiğinde, sahipsiz hayvan saldırılarından ya da yaban hayatının korunması politikalarından doğan mağduriyetler, temel olarak "hizmet kusuru" ve "kusursuz sorumluluk" olmak üzere iki ana hukuki zeminde yargısal denetime tabi tutulmakta ve idarenin tazmin yükümlülüğü doğmaktadır.

Idare Hukukunda Hizmet Kusuru Ve Sahipsiz Hayvanlar

Hizmet kusuru, idarenin yürütmekle yükümlü olduğu bir kamu hizmetinin kuruluşunda, işleyişinde veya teşkilatında ortaya çıkan nesnel aksaklıkları ifade eder. Hizmetin kötü işlemesi, geç işlemesi veya hiç işlememesi durumlarında idarenin kusur sorumluluğu gündeme gelir. sahipsiz hayvanlar söz konusu olduğunda, idarenin bu hayvanları rehabilite etme, denetleme ve kamusal alanlarda güvenliği sağlama gibi yasal yükümlülükleri bulunmaktadır. Bu yükümlülüklerin ihmal edilmesi, doğrudan hizmet kusuru teşkil eder. Danıştay içtihatlarına göre, sahipsiz hayvanların kamu malı olmaması veya doğrudan kamu personelinin gözetimi altında bulunmaması, idarenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İdare, vatandaşların sağlıklı ve güvenli bir çevrede yaşamasını temin etmek zorundadır. Örneğin, yerleşim alanlarında kontrolsüz biçimde yaşayan sahipsiz köpeklerin doğal ortamda sayılmayacağı ve sürekli denetim gerektirdiği yargı kararlarıyla sabittir. Bu denetim mekanizmasının kurulmaması veya işletilmemesi neticesinde bireylerin bedensel veya maddi zarara uğraması, idarenin hizmet kusuruna dayalı tazminat ödemesini gerektiren tipik bir hukuki vakadır.

Dolaylı Zararlar Ve Hizmet Kusurunda Illiyet Bağı

Sokak hayvanlarının neden olduğu zararlarda idarenin sorumluluğu yalnızca doğrudan fiziksel saldırılarla sınırlı değildir. Hayvan hukuku pratiğinde, illiyet bağının (nedensellik) dolaylı olarak kurulduğu durumlarda da idarenin tazmin yükümlülüğü doğmaktadır. Emsal bir Danıştay kararında, başıboş köpek sürüsünün kovalaması sonucu panikleyerek yola fırlayan ve seyir halindeki bir aracın çarpmasıyla hayatını kaybeden bir vatandaşın durumunda, idarenin ağır hizmet kusuru bulunduğu kabul edilmiştir. Yüksek mahkeme, ölüm doğrudan köpeğin ısırığıyla gerçekleşmemiş olsa bile, idarenin sahipsiz hayvanları kontrol altında tutma yönündeki pasif kalışını ve ihmalini, trafik kazasını doğuran asli unsur olarak görmüştür. Zarar ile idarenin kamu hizmetini eksik ifa etmesi arasında kurulan bu dolaylı ama hukuken yeterli nedensellik bağı, idarenin sadece hayvanları alındıkları yere bırakmakla sorumluluktan kurtulamayacağını, proaktif ve sürekli bir denetim yükümlülüğü altında olduğunu kanıtlamaktadır.

Kusursuz Sorumluluk Ve Kamu Külfetleri Karşısında Eşitlik

İdarenin hukuki sorumluluğu her zaman bir kusurun varlığını gerektirmez. İdare, kamu yararı amacıyla yürüttüğü ve hiçbir hizmet kusuru barındırmayan faaliyetlerinden doğan olağandışı zararları da "kusursuz sorumluluk" ilkesi uyarınca tazmin etmekle mükelleftir. Hayvan hukuku bağlamında bu durum, genellikle "kamu külfetleri karşısında eşitlik" (fedakarlığın denkleştirilmesi) ilkesiyle karşımıza çıkar. Bu ilkeye göre, devletin kamu yararını gözeterek aldığı bir koruma kararı, belirli bireylerin malvarlığında veya bedensel bütünlüğünde ağır, özel ve olağandışı bir zarara yol açıyorsa, bu zararın külfeti sadece o bireylerin üzerinde bırakılamaz; toplumun geneline yayılmalıdır. Özellikle idarenin yaban hayatını korumaya yönelik uyguladığı katı av yasakları sonucunda, bireylerin kendi can ve mal güvenliklerini koruma imkânlarının kısıtlandığı durumlarda, ortaya çıkan ağır mağduriyetlerin idarece üstlenilmesi, modern sosyal hukuk devletinin en temel gereklerinden biridir.

Yaban Hayatı Kaynaklı Zararlarda Kusursuz Sorumluluk İçtihatları

Tarım ve Orman Bakanlığı ile Merkez Av Komisyonu tarafından koruma altına alınan ayı veya özel kuş türleri (örneğin sazhorozu) gibi yaban hayvanlarının vatandaşlara verdiği zararlar, idari yargıda kusursuz sorumluluk ekseninde çözülmektedir. Emsal yargı kararlarında, koruma altındaki bir boz ayının saldırısı sonucu hayatını kaybeden vatandaşların yakınlarına veya tarlası zarar gören çiftçilere, idarenin kusuru olmasa dahi tazminat ödenmesi gerektiğine hükmedilmiştir. Çünkü ayının avlanmasının veya itlaf edilmesinin kamu otoritesince yasaklanması kamu yararına bir idari işlemdir; ancak bu işlemin yarattığı riskin gerçekleşmesiyle doğan ağır sonuçlar bireye yüklenemez. Öte yandan, idarenin bu kusursuz sorumluluğuna gidilebilmesi için mağdurun müterafik (ortak) kusurunun bulunmaması şarttır. Mahkemeler, kişinin ürününü korumak için ürkütme gibi yasal sınırlar içindeki önlemleri alıp almadığını veya hayvanları tehlikeli alanlarda gözetimsiz bırakıp bırakmadığını inceleyerek tazminat sorumluluğunu daraltabilmektedir.

Tazminat Davalarında Husumet Ve Yargısal Süreç

Sahipsiz hayvan saldırılarından veya yaban hayatından kaynaklanan zararların tazmini için açılacak tam yargı davalarında en kritik hukuki aşama, husumetin (davalı tarafın) doğru idareye yöneltilmesidir. İdari yargılama usulünde, zararı doğuran kamu hizmetinin hangi merciin görev alanında olduğu hususu davanın seyrini belirler. Hayvan refahı ve kontrolü mevzuatı gereği, bu alandaki görevler tek bir kuruma değil; ilçe belediyelerine, büyükşehir belediyelerine, valiliklere ve ilgili bakanlıklara müştereken dağıtılmıştır. Danıştay içtihatları, sahipsiz hayvan saldırılarında sadece olayın gerçekleştiği yer ilçe belediyesinin değil, barınak kurma ve bütçe ayırma yükümlülükleri nedeniyle büyükşehir belediyesinin ve il düzeyinde denetim yetkisine sahip olan valiliğin de hasım mevkiinde gösterilmesi gerektiğini açıkça vurgulamaktadır. Yaban hayatı kaynaklı zararlarda ise husumet doğrudan Tarım ve Orman Bakanlığı'na yöneltilmelidir. Doğru idari kurumlara husumet yöneltilmesi, mağduriyetlerin eksiksiz ve adil bir şekilde giderilmesinin temel şartıdır.