Sağlık Verilerinin Hukuki Niteliği: Mülkiyetten Kişilik Hakkına

Kişisel sağlık verileri, bireyin en mahrem alanına temas eden ve yetkisiz kişilerin eline geçmesi halinde telafisi güç zararlar doğurabilen özel nitelikli kişisel verilerdir. Hukuk uygulamaları bağlamında bu verilerin korunması, öncelikle kişisel sağlık verilerinin hukuki niteliği hususunun doğru tespit edilmesine bağlıdır. Hukuk doktrininde ve uygulamada kişisel veri kavramının nasıl sınıflandırılacağı ve hangi terminoloji içerisinde değerlendirileceği konusunda farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Bu yaklaşımların temelinde, verinin metalaştırılıp ticarete konu edilip edilemeyeceği ile kişinin kendi verisi üzerindeki denetim yetkisinin sınırları yatar. Türk hukuk sisteminde sağlık verilerinin korunması, genel kişisel veri koruma rejiminin ötesinde, insanın maddi ve manevi varlığını geliştirme hakkı ile doğrudan bağlantılıdır. Dolayısıyla, hukuki niteliğin tespiti, veriye uygulanacak koruma kalkanının sınırlarını belirlediği için bir veri koruma uzmanı açısından en kritik başlangıç noktasıdır.

Mülkiyet ve Fikri Mülkiyet Hakkı Görüşleri

Doktrinde bir kısım görüş, kişisel verileri mülkiyet hakkı kapsamında değerlendirmektedir. Bu görüşe göre, tıpkı maddi bir eşyada olduğu gibi, birey kendi verisi üzerinde kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkilerine sahiptir. Ancak, eşya hukukunun temel prensipleri gereği mülkiyet hakkı yalnızca cismani varlıklar üzerinde kurulabilir. Kişisel sağlık verileri cismani bir nitelik taşımadığından ayni hakkın konusu olamazlar. Dahası, sağlık verilerinin bir malvarlığı değeri gibi alınıp satılabilmesi, kişinin mahremiyet hakkını zedeleyici boyuta ulaşma tehlikesi taşır ve insan haklarının temel ilkeleriyle bağdaşmaz. Bu nedenle mülkiyet görüşü güncel hukuk uygulamasında kabul görmemektedir.

Bir diğer yaklaşım ise kişisel sağlık verilerini fikri mülkiyet hakkı çerçevesinde ele alır. Bu yaklaşıma göre, kişinin yaratıcı zekasının bir ürünü olan veriler fikri hak konusu yapılabilir. Ancak bireyin göz rengi, kan grubu, hastalık geçmişi veya genetik özellikleri gibi kişisel sağlık verileri, kişinin iradesi veya zihinsel çabası sonucu ortaya çıkmış bir eser değildir. İlgilinin iradesi dışında sahip olduğu ve teknik anlamda eser olarak nitelendirilemeyen özelliklerin fikri haklar kapsamında korunması mümkün olmadığından, bu görüş de sağlık verilerinin hukuki niteliğini açıklamakta oldukça yetersiz kalmaktadır.

Kişilik Hakkı ve Bilgilerin Geleceğini Belirleme Hakkı

Hukuk düzenimizde ve Avrupa doktrininde en çok kabul gören yaklaşım, kişisel sağlık verilerinin kişilik hakkı kapsamında değerlendirilmesidir. Türk Medeni Kanunu çerçevesinde kişilik hakkı; kişinin maddi, manevi ve iktisadi bütünlüğü üzerindeki mutlak, devredilemez ve vazgeçilemez hakların tümünü ifade eder. Kişinin sağlığına, tıbbi geçmişine veya genetik yapısına ilişkin veriler özel hayatın gizliliği şemsiyesi altındadır. Bu verilerin izinsiz veya orantısız kullanımı, doğrudan kişilik hakkının ihlali anlamına gelir. Bu sayede, sağlık verileri piyasa dinamiklerinin insafına bırakılmaz ve bireyin manevi bütünlüğü en üst düzeyde koruma altına alınır.

Gelişen teknolojiyle birlikte yalnızca klasik kişilik hakkı koruması yeterli olmamış ve bilgilerin geleceğini belirleme hakkı kavramı ortaya çıkmıştır. Bu hak, kişinin kendisiyle ilgili toplanan veriler üzerinde mutlak bir denetim kurmasını, bu verilerin kiminle, ne zaman ve hangi şartlarda paylaşılacağına bizzat karar vermesini ifade eder. Ülkemizde Anayasa'nın 20. maddesine eklenen fıkra ile kişisel verilerin korunmasını isteme hakkı bağımsız bir anayasal hak haline gelmiştir. Sonuç itibarıyla kişisel sağlık verileri, sadece medeni hukuk bağlamında bir kişilik hakkı değil, aynı zamanda temel insan hakları boyutunda korunan, bireyin özerkliğini ve insan onurunu merkeze alan karma ve bağımsız bir kişilik hakkı niteliği taşımaktadır.

Hukuki Nitelik Görüşlerinin Özeti

Hukuk otoriteleri tarafından geliştirilen ve yukarıda detaylandırılan tüm bu yaklaşımlar, hukuki korumanın temel eksenini belirlemektedir. Bu bağlamda, kişisel sağlık verilerinin hukuki statüsü üzerine yapılan tartışmaların tarihsel ve doktriner gelişimi göz önüne alındığında, hukuk sistemimizin ulaştığı modern yaklaşım çok daha net bir biçimde anlaşılmaktadır. Bireylerin anayasal güvence altındaki temel hakları ile doğrudan bağlantılı olan sağlık verilerine yönelik olarak doktrinde savunulan temel görüşler ve bunların uygulama alanları, hukukçular ve araştırmacılar için yol gösterici niteliktedir. Özellikle yüksek mahkeme kararlarında ve güncel akademik çalışmalarda bu teorik görüşlerin nasıl ele alındığı, mevcut veri koruma mevzuatının ve hukuki uygulamaların temel iskeletini oluşturmaktadır. Belirtilen bu temel yaklaşımların ve hukuki argümanların genel çerçevesi şu şekilde özetlenebilir:

• Mülkiyet Hakkı Yaklaşımı: Veriyi maddi bir eşya gibi alınıp satılabilen ticari bir unsur olarak kabul eder, mahremiyet ihlali riski nedeniyle uygulamada reddedilir.
• Fikri Mülkiyet Yaklaşımı: Veriyi bir entelektüel eser kabul eder, ancak kan grubu veya hastalık geçmişi gibi sağlık verilerinin doğal bir nitelik taşıması sebebiyle uygulanamaz.
• Kişilik Hakkı Yaklaşımı: Sağlık verisini kişinin maddi ve manevi bütünlüğünün devredilmez bir parçası olarak kabul eder ve özel hayatın gizliliği şemsiyesinde değerlendirir.
• Bağımsız Anayasal Hak Yaklaşımı: Verinin kontrolünü tamamen bireye bırakan, bilgilerin geleceğini belirleme hakkını temel alan en kapsamlı ve güncel hukuki görüştür.