Makale

Çalışma hayatında sıkça karşılaşılan ve işçinin kişilik haklarına doğrudan bir saldırı niteliği taşıyan psikolojik taciz, yani mobbing, karmaşık bir sosyal ve yapısal süreçtir. Bir mobbing eyleminin tam olarak anlaşılabilmesi ve uyuşmazlıklarda değerlendirilebilmesi için öncelikle eylemin içinde yer alan aktörlerin, yani mobbingin taraflarının doğru bir şekilde analiz edilmesi gerekmektedir. Uyuşmazlıklarda iddialar incelenirken, yalnızca eylemin kendisi değil, eylemi gerçekleştiren failin motivasyonu, mağdurun özellikleri ve olaylara seyirci kalan izleyicilerin tutumları da büyük önem taşır. Özellikle narsist failler, kendi eksikliklerini gizlemek veya üstünlük kurmak amacıyla hedef aldıkları başarılı çalışanlara karşı yıkıcı stratejiler izlerler. Uyuşmazlık süreçlerinde mağdurun maruz kaldığı eziyetin sistematik yapısını ortaya koyabilmek için failin baskıcı ve manipülatif davranış modellerini iyi okumak şarttır. Bu tür bir değerlendirme, psikolojik şiddet vakalarının çözümlenmesinde süreci yürüten uzmanlar için belirleyici bir temel oluşturur.

Mobbing Sürecindeki Temel Aktörler ve Roller

Mobbing eylemi tek taraflı bir süreç olmayıp; fail, mağdur ve mobbing izleyicileri olmak üzere üç ana tarafın etkileşimiyle gerçekleşir. İşçi ve işveren uyuşmazlıklarında tarafların özelliklerinin tespiti büyük önem taşır. Mobbing mağdurları genellikle işyerinde dürüst, çalışkan, yüksek özgüvene sahip ve yaratıcı bireyler arasından seçilirken; kimi durumlarda çatışmadan kaçınan itaatkâr çalışanlar da hedef alınabilir. Failler ise çoğunlukla kendi statülerini korumak, eksikliklerini örtbas etmek veya rekabetten kaçınmak amacıyla astlarına veya eş düzeydeki çalışma arkadaşlarına sistematik psikolojik şiddet uygular. Bu süreçte olaylara tanıklık eden izleyiciler, eylemin devam etmesine doğrudan veya dolaylı olarak zemin hazırlarlar. İzleyiciler; diplomasi yürütenler, failin yanında yer alan yardakçılar, tamamen sessiz kalanlar veya iki yüzlü davrananlar olarak çeşitli rollere bürünerek bu yıldırma eyleminin işyerinde kök salmasına olanak tanırlar.

Mobbing Faillerinin Sınıflandırılması

Mobbing failleri, psikolojik yapılarına ve uyguladıkları baskı yöntemlerine göre farklı kategorilere ayrılabilir. Uyuşmazlıkların çözümünde failin hangi motivasyonla hareket ettiğini bilmek, olayın kasten ve sistematik yapıldığını analiz etmede büyük fayda sağlar. Hiddetli ve bağırgan failler çevrelerinde korku yaratarak kontrol sağlamayı hedefler ve duygularını denetlemekte zorlanırlar. İkiyüzlü failler ise dışarıdan dostane görünürken arka planda mağdura zarar verici dedikodu ve karalama faaliyetleri yürütürler. Sürekli şikâyet eden eleştirici failler ve özel hayatındaki hayal kırıklıklarını işyerine taşıyan failler de sıklıkla karşılaşılan türlerdir. Megaloman failler kendilerine üstün özellikler yakıştırarak mağduru sessizce dışlar ve izole eder. Ancak tüm bu profiller arasında en yıkıcı ve tehlikeli olanı, narsistik kişilik eğilimleri gösteren ve tamamen empati yoksunluğu ile hareket eden mobbing failleridir.

Narsist Faillerin Karakteristik Özellikleri

İş ortamındaki çatışmalarda sıklıkla karşılaşılan zorba profillerinin başında gelen narsist mobbing failleri, kendilerini özel, sıra dışı ve herkesten üstün görme eğilimindedir. Bu tür yöneticiler veya çalışma arkadaşları, başkalarının başarılarını doğrudan bir tehdit olarak algılar ve bu başarıları küçümseyerek kendi otoritelerini pekiştirmeye çalışırlar. Kendi yetersizliklerini gizlemek için empati kurmaktan tamamen uzaklaşır, son derece kindar, öfkeli ve acımasız bir tavır sergilerler. Aşağıdaki unsurlar narsist faillerin en belirgin özelliklerini oluşturur:

• Kendine aşırı değer verme ve işyerinde daima ayrıcalıklı olduğuna dair sarsılmaz bir inanç taşıma.
• Mağdurun başarılarını, mesleki fikirlerini ve kurumsal varlığını sürekli olarak yok sayma veya sistematik biçimde değersizleştirme.
• Profesyonel eleştiriye karşı aşırı duyarlılık gösterme ve en ufak bir uyarıda saldırgan tepkiler geliştirme.
• İşyerinde beklediği onay ve kabul görme ihtiyacını tatmin edemediğinde mağdurlara karşı manipülatif taktikler kullanma.

Narsistik Yöneticilerin İş Ortamına Yansımaları

Liderlik pozisyonundaki narsist bireyler, sahip oldukları yönetsel güçleri astları üzerinde bir tahakküm aracı olarak kullanmayı tercih ederler. Uzman bir hukukçu gözüyle değerlendirildiğinde, bu kişilerin yönetim tarzı, işyerinde adaletsizliğin ve mesleki ayrımcılığın en temel kaynaklarından birini oluşturur. Kendi hatalarını asla kabul etmeyen ve sürekli dışsal faktörleri ya da astlarını suçlayan bu failler, örgütsel iklimi zehirleyerek çalışma barışını ortadan kaldırırlar. Kendilerine itaat edilmesini ve koşulsuz saygı gösterilmesini bekleyen narsist yöneticiler, bu beklentileri karşılanmadığında astlarını anlamsız görevlendirmeler, statü düşürme ve sosyal izolasyon ile cezalandırırlar. Bu tür baskıcı ve dışlayıcı yaklaşımlar, çalışanın çalışma şartlarını çekilmez hale getirir. Dolayısıyla, narsist bir failin işyerindeki davranış örüntülerini ve psikolojik baskı mekanizmalarını doğru analiz etmek, mağdurun yaşadığı sürecin vekâleten doğru temellendirilmesi açısından son derece kritik bir önem taşımaktadır.