Makale

Yapay zeka (YZ) teknolojilerinin sosyal, ekonomik ve politik yaşamın her alanına nüfuz etmesi, hukuk sistemlerinin bu teknolojilere entegre olmasını zorunlu kılmaktadır. Küresel YZ yönetişimi, sınır aşan veri akışları ve hızla gelişen dijital pazarlar karşısında ulusal hukuk mekanizmalarının yetersiz kalması nedeniyle uluslararası bir uzlaşı zemini gerektirmektedir. Bu çerçevede, devletler ve uluslararası örgütler, inovasyonu teşvik ederken insan haklarını, demokrasiyi ve hukukun üstünlüğünü korumak amacıyla çeşitli hukuki düzenlemeler ihdas etmektedir. Söz konusu yönetişim modelleri; uyum, raporlama, denetim ve yaptırım olmak üzere dört temel uygulama etrafında şekillenmekte olup, rekabetçi piyasa dengelerini ve veri egemenliği ilkelerini yansıtmaktadır. Hukuk büromuzun uzmanlık alanı olan veri koruma perspektifinden bakıldığında, küresel aktörlerin bağlayıcı sözleşmeler, yumuşak hukuk kuralları ve sektörel düzenlemeler aracılığıyla oluşturdukları çok katmanlı YZ regülasyonları, hem şirketler hem de bireyler için yeni hak ve sorumluluklar doğurmaktadır.

Uluslararası Örgütlerin YZ Yönetişimindeki Rolü

Uluslararası arenada YZ normlarının belirlenmesinde öne çıkan kurumlar, insan hakları temelli ve risk odaklı stratejiler geliştirmektedir. Birleşmiş Milletler (BM), Yapay Zekanın Etik Kullanımı Rehber İlkeleri ile bireysel ve toplumsal ölçekte zarar vermeme, mahremiyet ve veri koruma hakkı yönetişimi ile insan özerkliği ve denetimi gibi temel standartları ön plana çıkarmaktadır. Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (OECD) ise güncellediği Yapay Zeka İlkeleri ile hukukun üstünlüğü, adalet ve demokratik değerlere vurgu yaparak şeffaflık, hesap verilebilirlik ve sürdürülebilirlik unsurlarını tavsiye etmektedir. Bu yumuşak hukuk belgeleri (soft law), doğrudan bağlayıcı olmamakla birlikte ulusal yasa yapıcılar için önemli bir meşruiyet ve ilham kaynağı teşkil etmekte, küresel teknoloji rekabetinde hukuki belirliliğin sağlanması için zemin hazırlamaktadır.

Avrupa Konseyi ve Bağlayıcı Hukuki Belgeler

Avrupa Konseyi tarafından kabul edilen Yapay Zeka, İnsan Hakları, Demokrasi ve Hukukun Üstünlüğü Çerçeve Sözleşmesi, bu alandaki ilk bağlayıcı uluslararası antlaşma niteliğini taşımaktadır. Sözleşme, YZ sistemlerinin yaşam döngüsü boyunca ortaya çıkabilecek riskleri ve olumsuz etkileri dikkate alarak kademeli ve farklılaştırılmış tedbirlerin alınmasını emretmektedir. Söz konusu metin, piyasaya yönelik doğrudan düzenlemeler getirmekten ziyade, insan onuru, bireysel özerklik, eşitlik ve ayrımcılık yasağı ekseninde taraf devletlere esnek bir hukuki çerçeve sunmaktadır. Özellikle kamu ve özel sektör faaliyetlerini kapsayacak şekilde düzenlenen bu sözleşme, düzenleyici deney ortamları (regulatory sandbox) gibi inovasyon dostu yaklaşımların da ulusal hukuka entegre edilmesini kuvvetle teşvik etmektedir.

Küresel Düzlemde Öne Çıkan Ulusal Düzenleme Yaklaşımları

Avrupa Birliği (AB), yürürlüğe koyduğu Yapay Zeka Yasası (YZY) ile küresel YZ regülasyonlarında öncü bir rol üstlenerek risk temelli yatay bir yasal çerçeve oluşturmuştur. YZY, YZ sistemlerini kabul edilemez, yüksek, sınırlı ve düşük riskli olarak sınıflandırmakta; yüksek riskli sistemler için piyasaya sürülmeden önce Temel Haklar Etki Değerlendirmesi (THED) yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Buna karşılık, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) hukuk sistemi, federal düzeyde genel bir YZ kanunu yerine sektörel bazlı, parçalı ve piyasa odaklı bir yaklaşım benimsemektedir. ABD’deki düzenlemeler, genellikle inovasyonu önceleyen esnek kurallar ve bağlayıcı olmayan rehberler etrafında şekillenmekte, hukuki ihlallerin tazminat ve içtihat yollarıyla çözümlenmesini esas almaktadır.

Birleşik Krallık, AB'nin katı yasama modelinden ayrışarak inovasyonu destekleyen sonuç odaklı ve esnek bir YZ yönetişim planı uygulamaktadır. Merkezi bir YZ kanunu ihdas etmek yerine, güvenilirlik, şeffaflık ve adalet gibi ilkelerin mevcut sektörel denetleyici otoriteler aracılığıyla uygulanmasını benimsemiştir. Doğu ekseninde ise Çin Halk Cumhuriyeti, Kişisel Bilgi Koruma Kanunu (PIPL) ve Veri Güvenliği Kanunu (DSL) gibi yasalarla sıkı bir devlet müdahalesi öngörmekte; Üretken YZ Hizmetleri için Geçici Yönetişim Tedbirleri ile hem güvenliği sağlamayı hem de dijital ekonomideki küresel pazar payını korumayı amaçlamaktadır. Singapur da işletme dostu bir model inşa ederek, Yapay Zeka İçin Model Kişisel Veri Koruma Çerçevesi ile şeffaflık ve teknolojik inovasyon arasında adil bir denge kurmaya çalışmaktadır.

Hukuk Sistemlerinde YZ Regülasyon Modelleri

Farklı coğrafyalardaki yasa yapıcılar, YZ ve veri yönetişimi alanında ekonomik menfaatler ve temel haklar arasında farklı denge mekanizmaları kurgulamıştır. Bu yaklaşımlar, hukuki güvencelerin yoğunluğu ve devletin müdahale kapasitesi bakımından üç ana grupta toplanabilir:

• Kapsamlı ve Katı Regülasyon Modeli: AB gibi insan hakları ve veri mahremiyetini merkeze alan, yüksek riskli teknolojilerde ex-ante (önleyici) uyum yükümlülükleri ve ağır idari para cezaları öngören yatay düzenleme anlayışıdır.
• Esnek ve İnovasyon Odaklı Model: ABD ve Birleşik Krallık örneklerinde görüldüğü üzere, teknolojik gelişimi sekteye uğratmamak adına sektörel rehberler, yumuşak hukuk normları ve sonradan (ex-post) yargısal çözümlerle ilerleyen parçalı piyasa modelidir.
• Devlet Müdahaleci ve Stratejik Model: Çin'in uyguladığı, ulusal güvenlik, kamu düzeni ve verinin stratejik bir ekonomik kaynak olarak devlet gözetiminde tutulmasını hedefleyen katı veri yerelleştirmesi ve algoritmik şeffaflık kuralları bütünüdür.