Makale

Günümüzde dijitalleşmenin bir sonucu olarak finansal sistemin en tartışmalı figürlerinden biri hâline gelen kripto paralar, hukuki bir zemine oturtulma çabalarının merkezinde yer almaktadır. Geleneksel banknot ve elektronik para sistemlerinden farklı olarak merkeziyetsiz bir yapıya sahip olan bu dijital varlıklar, bilişim hukuku açısından incelenmesi elzem olan yeni bir değer türüdür. Her ne kadar Türkiye'de an itibarıyla kripto paraların doğrudan tanımını yapan ve yasal çerçevesini çizen kanuni bir düzenleme bulunmasa da, hukukun temel prensipleri olan "kanunsuz suç olmaz" ilkesi gereğince bu varlıkların üretimi, alım satımı veya muhafazası yasaklanmış değildir. Resmi kurumların geçmişte yayımladığı basın açıklamaları, kripto varlıkların risklerine ve yasal dayanaktan yoksun olduğuna dikkat çekse de, ortada var olan ve parasal değere sahip bu olgunun yok sayılması mümkün değildir. Bu noktada bilişim hukuku uzmanları olarak asıl odaklanmamız gereken husus, fiziki bir varlığı bulunmayan bu dijital kodların hukuki niteliği ve kişiler ile bu varlıklar arasındaki mülkiyet hakkı bağının Türk hukuku çerçevesinde nasıl tesis edileceğidir.

Kripto Paraların Kavramsal Çerçevesi

Türk hukuku bağlamında kripto paraların hukuki niteliği henüz net bir kanuni tanıma kavuşmamıştır. Bu durum, söz konusu dijital varlıkların para birimi, menkul kıymet veya emtia olarak nitelendirilip nitelendirilemeyeceği tartışmalarını beraberinde getirmektedir. Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında menkul kıymetler, yatırım aracı olarak kullanılan ve ekonomik değere sahip malvarlığı unsurlarıdır. Öte yandan ticarete konu mallar olarak tanımlanan emtia kavramı da fiziki olmayan bu varlıkları kapsayacak şekilde yorumlanmaya açıktır. Uluslararası alanda ise Avrupa Adalet Divanı'nın verdiği bazı kararlarda kripto paraların ödeme aracı olarak bir çeşit para kabul edildiği ve vergiden muaf tutulduğu görülmektedir. Ülkemizde Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu ile Hazine Müsteşarlığı tarafından yapılan açıklamalarda, Bitcoin ve benzeri varlıkların mevcut yapıları itibarıyla ilgili kanunlar kapsamında elektronik para olarak değerlendirilemeyeceği belirtilmiştir. Buna rağmen dijital bir değer taşıyan bu kodların, eşya hukuku anlamında taşıdığı ekonomik gerçeklik, onları bilişim hukuku açısından koruma altına alınması gereken temel varlıklar arasına sokmaktadır.

Hukuki Nitelendirme İhtimalleri

Kripto varlıkların yasal statüsünün belirlenmesi sürecinde, bilişim ve finans hukukçuları tarafından değerlendirilen temel nitelendirme ihtimalleri mevcuttur. Bu olası tanımlamaların Türk hukukundaki yansımaları ve gerekçeleri şu şekilde sıralanabilir:

• Elektronik Para: İlgili kurulların açıklamalarına göre yasal bir karşılığı veya güvencesi olmaması nedeniyle kanuni anlamda bir elektronik para niteliği taşımamaktadırlar.
• Menkul Kıymet: Sermaye piyasalarında yatırım amacıyla kullanılmaları ve getiri beklentisi yaratmaları sebebiyle, mevzuat kapsamında bir yatırım enstrümanı sınıfına dahil edilebilirler.
• Emtia: Ticari işlemlere konu olan ve değeri arz-talep dengesine göre değişen varlıklar olmaları, onları hukuken dijital bir ticari mal statüsüne yaklaştırmaktadır.
• Para Birimi: Merkezi bir otoriteye bağlı olmamalarına karşın, kullanıcılar arasında yaygın bir mübadele aracı ve değer saklama yöntemi olarak fiilen para işlevi görebilmektedirler.

Kripto Varlıklar Üzerinde Zilyetlik Kurumu

Roma hukukundan günümüze kadar ulaşan zilyetlik kavramı, bir mal üzerindeki fiili hakimiyeti ve bu hakimiyeti sürdürme iradesini ifade etmektedir. Fiziki bir cisme sahip olmayan kripto varlıklarda fiili hakimiyetin nasıl kurulacağı, bilişim hukuku uygulamaları açısından büyük bir tartışma konusudur. Zilyetliğin tesis edilebilmesi için maddi unsur olan eylemsel hakimiyet ile manevi unsur olan sahiplenme niyetinin birleşmesi zorunludur. Kripto paralarda fiili hakimiyet, dijital ağlarda yer alan blokzincir sistemi üzerinden şifreleme yöntemleriyle sağlanmaktadır. Kişi, sahip olduğu kriptografik şifreleme kodunu elinde bulundurduğu sürece o varlık üzerinde münhasır bir tasarruf yetkisine, dolayısıyla zilyetlik hakkına sahip olmaktadır. Ancak bu gizli şifrenin kaybedilmesi durumunda, varlık ile kişi arasındaki teknik bağ kalıcı olarak koptuğu için zilyetliğin sona erdiği kabul edilir. Dijital dünyadaki bu eşsiz yapı, varlıkların mülkiyetinin ispatından önce, şifrelerin güvenliği üzerinden kurulan zilyetlik bağının hukuken temellendirilmesini son derece kritik bir öncelik hâline getirmektedir.

Türk Medeni Kanunu Kapsamında Mülkiyet Hakkı

Eşya hukukunun temelini oluşturan mülkiyet hakkı, sahibine bir malvarlığı unsuru üzerinde hukuk düzeninin sınırları içinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisi veren en geniş kapsamlı ayni haktır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 35. maddesi ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 683. maddesi ile güvence altına alınan bu hak, kişilerin malvarlığı değerlerini koruma işlevi görmektedir. Her ne kadar kripto paralar maddi bir yapıya sahip olmasalar da, bireylerin kişisel servetlerinin ve yatırım portföylerinin çok ciddi bir bölümünü oluşturmaktadırlar. Bu dijital değerlerin mülkiyet hakkı şemsiyesi altında değerlendirilebilmesi, güncel hukukun bu somut olmayan varlıklara ekonomik bir eşya niteliği atfetmesine bağlıdır. Fiziki varlığı bulunmayan bu verilerin sahibi ile arasındaki hukuki mülkiyet bağı, günümüzde ancak bilişim sistemlerindeki dijital aidiyetler ve kriptografik zincirler üzerinden ispatlanabilmektedir. Gelecekte yürürlüğe girecek bilişim mevzuatı düzenlemeleriyle birlikte, dijital platformlardaki bu yatırımların yasal mülkiyet statüsünün netleşmesi, olası hukuki uyuşmazlıklarda kişilerin anayasal haklarının korunabilmesi adına kaçınılmazdır.